Bức tranh sơn mài 'Mẹ và con' của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm không chỉ đẹp về hình thức. Nó khiến người xem đứng lặng. Tôi đã thấy một người phụ nữ bán vé số ở Hà Nội rơm rớm nước mắt khi đứng trước tác phẩm này tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Chị nói: 'Giống mẹ tôi quá'. Đó chính là minh chứng sống động cho tác phẩm nổi bật về nghệ thuật vị nhân sinh – thứ nghệ thuật không chỉ để ngắm mà còn để thấu cảm.Nghệ thuật vị nhân sinh không phải khẩu hiệu. Nó là lựa chọn. Họa sĩ Trần Văn Cẩn từng vẽ 'Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ' với những người lính áo ráchácphẩmnổibậtvềnghệthuậtvịnhânsinhKhinghệsĩchọnđứngvềphíaconngườgỏi ngó sen miền Bắc， chân đất. Không tô hồng. Không lý tưởng hóa. Ông kể lại trong hồi ký: 'Tôi vẽ cái đói， cái lạnh， và niềm tin'. Tác phẩm ấy sau này được treo trang trọng， nhưng giá trị thật nằm ở chỗ nó dám nhìn thẳng vào con người thật. Một tác phẩm nổi bật về nghệ thuật vị nhân sinh phải dám làm điều đó – dám đặt con người cụ thể， với những vết xước của đời thường。lên trên mọi mỹ từ.Điện ảnh Việt Nam gần đây có 'Tro tàn rực rỡ' của đạo diễn Bùi Thạc Chuyên. Phim không có siêu anh hùng. Chỉ có những người phụ nữ miền Tây chịu đựng， yêu thương và đôi khi ích kỷ. Cảnh người vợ già chăm chồng mất trí nhớ kéo dài ba phút。không lời thoại， khiến khán giả rời rạp trong im lặng. Tôi hỏi một người bạn làm nghề bán vé: 'Có ai bỏ về giữa chừng không?'. Bạn đáp: 'Không， nhưng nhiều người ngồi lại đến khi hết credits'. Đó là dấu hiệu của tác phẩm nổi bật về nghệ thuật vị nhân sinh – nó không làm khán giả vỗ tay ầm ĩ， nó làm họ ngồi yên và nghĩ về người thân của mình.Văn học cũng vậy. Truyện ngắn 'Chiếc thuyền ngoài xa' của Nguyễn Minh Châu không mô tả cái đẹp thuần túy. Nó lột trần sự thật về người đàn bà làng chài bị chồng đánh. Người đọc khó chịu. Nhưng chính sự khó chịu đó là lời nhắc: nghệ thuật không được phép quay lưng với nỗi đau. Tôi từng nghe một giáo viên văn nói rằng bà không dám dạy lại truyện này vì 'nó quá thật'. Nhưng cái 'quá thật' ấy lại là lý do tác phẩm sống mãi. Một tác phẩm nổi bật về nghệ thuật vị nhân sinh không cần phải dễ chịu. Nó cần phải trung thực.
Nhìn rộng ra， nghệ thuật vị nhân sinh ở Việt Nam đang có dấu hiệu bị thương mại hóa. Nhiều tác phẩm gắn mác 'vì con người' nhưng thực chất chỉ là chiêu trò quảng cáo. Tôi đã xem một vở kịch gọi là 'về người lao động nghèo' nhưng diễn viên mặc đồ hiệu， thoại thì sáo rỗng. Khán giả cười. Không phải cười vì hay， mà cười vì giả. May thay， vẫn có những người như đạo diễn Nguyễn Phương Điền làm 'Mắt biếc' – không hoàn hảo。nhưng dám để nhân vật chịu đựng sự mất mát mà không cần giải cứu. Đó là một tác phẩm nổi bật về nghệ thuật vị nhân sinh theo cách riêng: không hứa hẹn hạnh phúc， chỉ kể về con người.
Nghệ thuật vị nhân sinh không phải là khuynh hướng. Nó là lương tâm của người cầm bút. Khi họa sĩ vẽ một người nông dân， anh ta phải biết người đó ăn gì。ngủ ở đâu， sợ điều gì. Khi nhà văn viết về một đứa trẻ bán vé số， cô ta phải nghe tiếng rao của nó lúc 11 giờ đêm. Không có sự thấu cảm đó， mọi tác phẩm chỉ là vỏ bọc. Và tác phẩm nổi bật về nghệ thuật vị nhân sinh thật sự là thứ khiến người xem， sau khi rời khỏi rạp hay bảo tàng， bỗng thấy mình phải sống tử tế hơn một chút.
