Đọc một bài phê bình văn học trên báo Văn nghệ mới đâyócnhìnlýluậnvănhọcKhilýthuyếtđốidiệnvớithựctiễnsángtáhướng dẫn sửa chữa đồ gia dụng， tôi chợt nhận ra khoảng cách giữa hệ thống khái niệm hàn lâm và đời sống tác phẩm vẫn luôn là điểm nóng. Người viết bài đó dẫn dụng lý thuyết tiếp nhận của Hans Robert Jauss để phân tích một truyện ngắn về nông thôn đổi mới， nhưng rốt cuộc lại sa vào việc giải thích thuật ngữ nhiều hơn là làm sáng tỏ tác phẩm. Góc nhìn về lí luận văn học， nếu chỉ dừng ở việc trưng dẫn các tên tuổi như Bakhtin。Genette hay Derrida mà không gắn với văn bản cụ thể， sẽ rất dễ trở thành màn trình diễn của người viết.Tôi từng tham gia một hội thảo về lí luận văn học tại Hà Nội， nơi một nghiên cứu sinh trình bày về chủ nghĩa cấu trúc trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Phần thuyết trình dày đặc sơ đồ và mũi tên， nhưng khi bị hỏi về một chi tiết nhỏ trong tác phẩm của Nguyễn Bình Phương， cậu ấy lúng túng. Góc nhìn về lí luận văn học， suy cho cùng， phải bắt đầu từ việc đọc kỹ văn bản。chứ không phải từ việc áp đặt mô hình lý thuyết lên tác phẩm. Lý thuyết giúp ta đặt câu hỏi tốt hơn， nhưng không thể thay ta cảm nhận câu chữ.Một ví dụ khác: nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên từng viết về truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp bằng cách đối thoại với lý thuyết về tính đa nghĩa của văn học. Ông không nhắc đến thuật ngữ “liên văn bản” một cách hình thức， mà chỉ ra những mảnh vỡ của văn học dân gian， của lịch sử， của Kinh Thánh trong “Tướng về hưu”. Cách làm đó cho thấy góc nhìn về lí luận văn học chỉ thực sự có ích khi nó trở thành công cụ soi sáng。chứ không phải là đích đến cuối cùng. Người đọc cần thấy được mạch vận động của tác phẩm， không cần thấy một bảng biểu lý thuyết được trang trí cầu kỳ.
Có một thực tế ít được nói đến: nhiều sinh viên ngành văn học hiện nay thuộc lòng định nghĩa về chủ nghĩa hiện sinh， về phê bình nữ quyền， nhưng lại không đủ kiên nhẫn đọc hết một truyện ngắn của Thạch Lam. Góc nhìn về lí luận văn học vì thế mà bị lệch lạc: người ta học lý thuyết để nói về lý thuyết。chứ không phải để nói về văn học. Tôi nghĩ， cần đưa lí luận trở về với chức năng khiêm tốn của nó: giúp ta hiểu vì sao một câu văn hay， vì sao một kết cấu lạ， vì sao một nhân vật ám ảnh. Nếu không， mọi thứ chỉ là trò chơi của khái niệm.
Đã đến lúc người viết phê bình cần tự hỏi: mình đang dùng lý thuyết để khoe hiểu biết， hay để mở ra một cách đọc mới cho tác phẩm?Góc nhìn về lí luận văn học， xét đến cùng， là góc nhìn của người đọc có tri thức。nhưng trên hết vẫn phải là người đọc có trái tim và sự nhạy cảm với con chữ. Lý thuyết không thể cứu một bài phê bình khô khan， nhưng một bài phê bình giàu cảm xúc và chính xác về văn bản thì luôn cần lý thuyết làm điểm tựa.
