Bước vào phòng trưng bày của một gallery nhỏ trên phố Vũ Huy Tấn (TP.HCM)ệthuậtsắpđặtKhikhônggiankểchuyệnthayconngườgừng cho gia đình， tôi bắt gặp tác phẩm của Trần Minh Đức – một cụm nghệ thuật sắp đặt hay đến mức khiến người xem phải nín thở. Hàng trăm chiếc đèn dầu cũ được treo lơ lửng， mỗi chiếc gắn một mẩu giấy ghi tên người đã khuất. Ánh lửa chập chờn hắt lên tường gạch thô， mùi dầu hỏa thoang thoảng. Không có lời thuyết minh. Chỉ có tiếng lách tách của ngọn lửa và bước chân rón rén của khách tham quan. Đó là lúc tôi hiểu: nghệ thuật sắp đặt hay không cần phải ồn ào. Nó đánh thức ký ức bằng những thứ rất đỗi bình thường.Nhiều người vẫn nhầm tưởng sắp đặt là trò bày biện đồ vật cho đẹp mắt. Sai. Một tác phẩm sắp đặt đúng nghĩa phải tạo ra được trường cảnh – nơi vật liệu， ánh sáng， âm thanh và khoảng trống cùng cộng hưởng. Nhìn lại “Đất và Lửa” của Lê Thị Hiền tại Hà Nội năm ngoái: chị đổ hàng tấn đất đỏ bazan lên sàn bê tông， cắm những ống tre rỗng。
rồi để người xem tự do bước lên. Dấu chân in hằn， đất bám vào gót giày. Chẳng có gì gọi là sang trọng. Nhưng chính sự bừa bộn có chủ đích ấy lại khiến người ta nhớ về một vùng quê đang bị đô thị hóa xóa sổ. Tôi cho rằng， nghệ thuật sắp đặt hay luôn bắt đầu từ một nỗi bất an rất cụ thể.Vậy tại sao vẫn có những triển lãm sắp đặt khiến khách tham quan ngáp ngắn ngáp dài?Vấn đề nằm ở chỗ: người nghệ sĩ mải mê xây dựng ý tưởng mà quên mất việc dẫn dắt cảm xúc. Họ nhồi nhét quá nhiều thông điệp， quá nhiều đạo cụ， đến mức không gian trở nên ngột ngạt. Một nghệ thuật sắp đặt hay phải biết tiết chế. Như Nguyễn Bảo Toàn với tác phẩm “Những mảnh ghép lặng im” – chỉ gồm 12 tấm gương vỡ đặt trên nền cát。mỗi tấm phản chiếu một phần căn phòng. Người xem bước vào， thấy mình bị chia cắt trong từng mảnh kính. Không cần giải thích dài dòng， cảm giác bất an ập đến tự nhiên. Đấy mới là đẳng cấp.Điều tôi thích ở những tác phẩm sắp đặt hay là tính tương tác không gượng ép. Ở “Chạm” của nhóm Zzz (Đà Nẵng)， khách phải tự tay kéo những sợi dây thừng đan chéo để mở lối đi. Mỗi lần kéo， một đoạn băng ghi âm giọng nói của chính họ vang lên. Người thì bật cười， kẻ giật mình. Không có hướng dẫn viên nào đứng cạnh nhắc nhở. Tự thân trải nghiệm tạo nên ký ức. Tôi đã quan sát một cô gái trẻ đứng rất lâu trước tấm gương nứt trong tác phẩm của Bảo Toàn。
rồi cô lấy điện thoại ra chụp. Nhưng rồi cô lại cất điện thoại， nhắm mắt， đặt tay lên mặt kính. Hành động nhỏ ấy cho thấy tác phẩm đã chạm được vào đâu đó. Nghệ thuật sắp đặt hay không cần người xem phải hiểu bằng lý trí. Nó cần người xem cảm bằng cơ thể.Thị trường nghệ thuật trong nước đang chứng kiến làn sóng sắp đặt nở rộ， từ Hà Nội đến TP.HCM. Nhưng không phải cứ nhiều đạo cụ， cứ không gian rộng là hay. Có những tác phẩm chỉ chiếm một góc phòng 3m2， vậy mà ám ảnh người xem nhiều ngày. Tôi nhớ mãi một sắp đặt nhỏ của một nghệ sĩ trẻ ở Huế: chiếc bàn gỗ ọp ẹp， trên đó đặt bát cơm nguội， đôi đũa tre và tấm ảnh thờ mờ nhòe. Không có gì bóng bẩy. Nhưng nó khiến tôi đứng im rất lâu. Có lẽ， nghệ thuật sắp đặt hay là khi người nghệ sĩ dám sống thật với những gì mình quan sát。
thay vì chạy theo những khái niệm to tát.
