Nhà văn Nguyễn Minh Châu từng nói: “Văn học là nhân học”. Câu nói ấy không phải một khẩu hiệu lý thuyết suông. Nó hiện lên trong từng trang viết về người lính thời hậu chiếnănhọclànhânhọcGócnhìntừđờisốngvănchươngViệlưu ý khi chăm sóc chó mèo。trong những phận người nhỏ bé được ông khắc họa bằng sự thấu cảm lạ thường. Đọc “Bến quê”， tôi cứ ám ảnh mãi hình ảnh Nhĩ – người đàn ông ốm nặng， suốt đời mải miết đi xa， đến khi nằm liệt giường mới nhận ra vẻ đẹp của bãi bồi bên kia sông ngay trước cửa nhà. Đó chẳng phải là một bài học về con người， về sự trưởng thành muộn màng của nhận thức?Văn học là nhân học tại Việt Nam không nằm ở những diễn ngôn hàn lâm， mà kết tinh trong những khoảnh khắc đời thường như thế.
Từ Nam Cao đến Thạch Lam。từ Nguyễn Huy Thiệp đến Nguyễn Ngọc Tư， mỗi tác giả đều góp một nhát cắt riêng vào bức tranh nhân học. Nam Cao không miêu tả cái đói chỉ để khơi gợi lòng thương hại. Ông lột trần cả phần “con” và phần “người” trong Chí Phèo， để người đọc nhận ra rằng ngay cả kẻ bị xã hội ruồng bỏ nhất vẫn khao khát được sống lương thiện. Còn Thạch Lam， với “Hai đứa trẻ”， lại nhẹ nhàng đặt vào lòng ta câu hỏi về những ước mơ nhỏ nhoi giữa phố huyện nghèo. Đọc lại những tác phẩm ấy， tôi thấy văn học Việt Nam luôn lấy con người làm trung tâm， không phải để ca ngợi hay phán xét， mà để hiểu và cảm thông.Điều đáng nói là tinh thần nhân học ấy không chỉ tồn tại trong sách vở. Nó thấm vào cách người Việt kể chuyện đời mình. Những buổi trà đá vỉa hè， người ta kể về bà hàng xóm bán vé số nuôi con ăn học， về anh xe ôm sẵn sàng chở người già đi khám bệnh miễn phí. Những câu chuyện ấy không được viết thành văn， nhưng chúng vận hành đúng như một tác phẩm văn học: ghi lại số phận， khơi dậy sự đồng cảm， và buộc người nghe phải suy ngẫm về thân phận con người. Văn học là nhân học tại Việt Nam。vì thế， không phải một đặc điểm riêng của giới cầm bút. Nó là một cách ứng xử văn hóa， một thói quen nhìn đời bằng con mắt trắc ẩn.Tất nhiên， không phải tác phẩm nào cũng làm được điều đó. Có những cuốn sách chạy theo thị hiếu， biến nhân vật thành công cụ để bán hàng， và người đọc gấp lại mà chẳng đọng lại gì. Nhưng may thay， dòng chảy chính của văn học Việt Nam vẫn kiên trì bám lấy con người. Nguyễn Ngọc Tư viết “Cánh đồng bất tận” bằng giọng văn ròng rã như nước sông Cửu Long， kể về những người phụ nữ bị bỏ rơi nhưng không hề bi lụy. Chị không hô hào nhân đạo。chỉ đơn giản là để nhân vật sống và tự bộc lộ. Cái cách tác giả tôn trọng sự phức tạp của con người – không ai hoàn toàn tốt， không ai hoàn toàn xấu – chính là biểu hiện sâu sắc nhất của tinh thần nhân học.
Văn học là nhân học tại Việt Nam， với tôi， còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của người viết. Viết về con người mà không hiểu con người， không sống cùng nhân vật， thì trang văn chỉ là xác chữ. Những tác phẩm để lại dấu ấn trong lòng độc giả Việt nhiều thế hệ đều bắt đầu từ một chỗ: tác giả thực sự quan tâm đến con người， đến những vết thương và khát vọng của họ. Đọc lại “Chiếc thuyền ngoài xa” hay “Một người Hà Nội”。ta thấy rõ điều đó. Và có lẽ， khi người đọc nhận ra mình trong những trang viết ấy， văn học đã hoàn thành sứ mệnh nhân học của mình một cách tự nhiên nhất.
