Đọc “Tản Viên từ phán sự lục” của Nguyễn DữĐặcđiểmtảnviêntừphánsựlụcGócnhìntừmộtngườiđọmiến trộn đang hot， tôi bị ám ảnh bởi chi tiết Tản Viên Sơn Thánh xử kiện ở âm phủ. Không giống những truyện truyền kỳ khác thường mượn chuyện thần tiên để răn đời。tác phẩm này đặt vị thần núi Tản vào một tình huống pháp lý cụ thể: ngài phải phân xử vụ kiện giữa hai hồn ma. Điều đáng nói là đặc điểm tản viên từ phán sự lục không nằm ở yếu tố kỳ ảo， mà ở cách Nguyễn Dữ xây dựng một vị thần có quyền lực tối cao nhưng vẫn bị ràng buộc bởi lý lẽ và chứng cứ. Tôi từng đọc nhiều bản dịch， và lần nào cũng dừng lại ở đoạn Tản Viên hỏi cặn kẽ người kiện trước khi đưa ra phán quyết. Một chi tiết nhỏ thôi: ngài không vội kết tội， không dùng uy quyền để áp đặt. Đó là điểm khác biệt so với hình ảnh quan tòa trong nhiều truyện dân gian đương thời.Đặc điểm tản viên từ phán sự lục còn thể hiện ở việc tác giả để nhân vật thần linh phải đối mặt với những mâu thuẫn trần thế. Vụ kiện trong truyện xoay quanh tranh chấp đất đai giữa hai gia đình， một bên là người giàu có， một bên là kẻ nghèo khó. Tản Viên không đứng về phía kẻ yếu một cách cảm tính， cũng không thiên vị kẻ mạnh. Ngài lắng nghe， đối chiếu lời khai， và quan trọng hơn。ngài cho phép các bên đối chất. Tôi nhớ có lần đọc trên một diễn đàn văn học， một độc giả trẻ thắc mắc: “Tại sao thần lại cần xét hỏi nhiều thế， trong khi thần có thể biết hết mọi chuyện”. Câu hỏi ấy chạm đúng vào đặc điểm tản viên từ phán sự lục mà tôi đang nói tới: Nguyễn Dữ muốn khẳng định rằng ngay cả thần linh cũng phải tôn trọng quy trình， và công lý không thể dựa trên sự thấu thị cá nhân mà phải dựa trên lý lẽ được trình bày công khai. Đây là một tư tưởng rất hiện đại so với thế kỷ XVI.
Một đặc điểm tản viên từ phán sự lục khác khiến tôi chú ý là cách tác giả miêu tả không gian xử án. Không phải chốn âm ty u ám rùng rợn như nhiều truyện khác， phiên tòa của Tản Viên diễn ra ở một nơi có ánh sáng， có trật tự， có sự hiện diện của các vị thần khác như Nam Tào， Bắc Đẩu. Chi tiết này ít được bàn đến， nhưng theo tôi， nó cho thấy Nguyễn Dữ đã kỳ công dựng lên một mô hình tố tụng lý tưởng: minh bạch。có thẩm phán， có người giám sát， có ghi chép. Tôi đã thử tra cứu vài bài viết học thuật về “Tản Viên từ phán sự lục”， phần lớn tập trung vào yếu tố hoang đường， nhưng lại bỏ qua khía cạnh pháp lý này. Thực tế， nếu đọc kỹ， ta thấy đặc điểm tản viên từ phán sự lục chính là ở chỗ tác giả dùng thể loại truyền kỳ để gửi gắm một quan niệm về công bằng xã hội. Không phải ngẫu nhiên mà vụ án trong truyện lại liên quan đến đất đai – một vấn đề nóng bỏng của xã hội Việt Nam thời Lê sơ， khi ruộng đất công bị xâm chiếm và nạn kiện tụng diễn ra phổ biến.Tôi có một người bạn làm luật， từng đọc truyện này và nhận xét: “Tản Viên xử kiện giống như một thẩm phán mẫu mực， chỉ khác là ông không có bộ luật thành văn để tra cứu”. Nhận xét ấy khiến tôi nghĩ thêm về đặc điểm tản viên từ phán sự lục. Trong bối cảnh không có luật pháp rõ ràng， Tản Viên dựa vào đâu để phán xét?Câu trả lời nằm ở chính cách ngài đặt câu hỏi: ngài hỏi về nguồn gốc đất。về thời điểm khai phá， về nhân chứng. Đó là những tiêu chí thực tế， không phải mặc khải thần linh. Nguyễn Dữ đã rất khéo léo khi để vị thần của mình hành xử như một con người có trách nhiệm， thay vì một đấng toàn năng tùy tiện. Đọc lại đoạn kết， khi Tản Viên tuyên bố bản án， tôi vẫn thấy một chút gì đó tiếc nuối: giá như ngoài đời thực cũng có những phiên tòa như thế. Nhưng có lẽ chính vì thực tế không có， nên Nguyễn Dữ mới phải viết truyện.Điều cuối cùng tôi muốn nói về đặc điểm tản viên từ phán sự lục là tính chất mở của nó. Truyện không kết thúc bằng một bài học đạo đức rõ ràng， cũng không khẳng định dứt khoát ai đúng ai sai một cách đơn giản. Người đọc phải tự suy ngẫm về mối quan hệ giữa quyền lực và công lý. Tôi đã đọc truyện này ít nhất năm lần。
và mỗi lần lại thấy một tầng nghĩa mới. Có lẽ đó chính là lý do “Tản Viên từ phán sự lục” vẫn còn được nhắc đến trong các nghiên cứu văn học trung đại， dù nó không phải là truyện nổi tiếng nhất trong “Truyền kỳ mạn lục”. Với tôi， đặc điểm tản viên từ phán sự lục không nằm ở những yếu tố kỳ ảo dễ thấy， mà ở chỗ tác giả đã dám đặt thần linh vào vị trí của một người phán xử có trách nhiệm giải trình – một điều hiếm thấy trong văn học trung đại Việt Nam.
