Hai năm trở lại đâyêncứuvănhọcTPHCMNhữngchuyểnđộngmớitừcáctrườngđạihọớt miền Bắc， số lượng đề tài nghiên cứu văn học TPHCM được bảo vệ tại các hội đồng cấp trường tăng gần 40% so với giai đoạn 2018-2020. Con số này không chỉ phản ánh sự nở rộ của học thuật mà còn cho thấy một thế hệ nhà nghiên cứu trẻ đang tìm về những vùng đất văn chương bị lãng quên của Sài Gòn – Gia Định xưa. Tôi có dịp dự một buổi bảo vệ luận văn thạc sĩ về tiểu thuyết Sài Gòn giai đoạn 1954-1975 tại một trường đại học trên đường Đinh Tiên Hoàng. Hội đồng gồm năm người， ba trong số đó là những gương mặt quen thuộc của giới nghiên cứu văn học phía Nam. Không khí không căng thẳng như tôi tưởng. Có những tranh luận nảy lửa về cách tiếp cận liên ngành， nhưng tất cả đều xoay quanh một câu hỏi lớn: làm sao để văn học TPHCM không bị khuất lấp trong dòng chảy văn học dân tộc?Điều đáng chú ý là các công trình nghiên cứu văn học TPHCM gần đây không còn bó hẹp trong những tên tuổi quen thuộc như Sơn Nam hay Võ Phiến. Người ta bắt đầu đào sâu vào báo chí văn nghệ trước 1975， vào các nhóm sáng tác ở Gia Định， vào những cây bút nữ ít được nhắc đến. Một nghiên cứu sinh tên H.。hiện đang làm luận án tiến sĩ về văn xuôi nữ Sài Gòn thập niên 1960， kể với tôi rằng chị phải mất gần một năm lục tìm các tạp chí cũ ở thư viện quốc gia và một vài bộ sưu tập tư nhân. “Có những truyện ngắn chỉ in một lần trên tạp chí rồi biến mất. Nếu không tìm được， cả một mảng đời sống văn học sẽ bị xóa sổ” chị nói. Cách làm này khác hẳn lối nghiên cứu tổng quan thường thấy. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn và cả may mắn， nhưng bù lại， mỗi phát hiện nhỏ đều có sức nặng riêng.
Từ góc nhìn của người làm nghề。tôi thấy nghiên cứu văn học TPHCM đang có một lợi thế mà các trung tâm học thuật khác khó có được: sự gần gũi với đời sống văn chương đương đại. Các hội thảo khoa học thường mời nhà văn， nhà thơ đang sáng tác đến dự và phản biện. Một lần， tại hội thảo về thơ Sài Gòn sau 1986， một nhà thơ nổi tiếng đã đứng lên phát biểu: “Các anh chị nghiên cứu về chúng tôi， nhưng nhiều khi chúng tôi đọc lại thấy mình xa lạ quá” Câu nói ấy khiến cả khán phòng im lặng. Nó đặt ra vấn đề về khoảng cách giữa lý thuyết hàn lâm và thực tiễn sáng tác. Từ đó， một số nhóm nghiên cứu trẻ đã thử nghiệm phương pháp điền dã văn học， gặp gỡ tác giả， ghi âm phỏng vấn， thậm chí tham gia các buổi sinh hoạt văn chương ở quán cà phê. Cách làm này nghe có vẻ “không giống nghiên cứu” nhưng lại mang về những tư liệu sống động mà sách vở không có.Tất nhiên， không phải mọi thứ đều màu hồng. Kinh phí cho nghiên cứu văn học TPHCM vẫn eo hẹp. Một đề tài cấp thành phố thường chỉ được cấp vài chục triệu đồng， đủ để in ấn và tổ chức một buổi tọa đàm nhỏ。chứ không đủ để điền dã dài ngày hay mua bản quyền tư liệu nước ngoài. Nhiều nhà nghiên cứu trẻ phải tự bỏ tiền túi ra mua tài liệu， hoặc xin tài trợ từ các quỹ văn hóa tư nhân. Dù vậy， số lượng công bố quốc tế về văn học TPHCM vẫn tăng đều. Một bài báo về tiểu thuyết lịch sử Sài Gòn của một giảng viên trẻ đã được đăng trên một tạp chí khu vực có uy tín. Điều này cho thấy tiềm năng của mảng nghiên cứu này không hề nhỏ.Nhìn tổng thể， nghiên cứu văn học TPHCM đang ở giai đoạn chuyển mình. Nó không còn là sân chơi của một vài giáo sư đầu ngành mà đã có sự tham gia của các nhóm nghiên cứu độc lập， các câu lạc bộ sinh viên， và cả những người yêu văn chương ngoài giới hàn lâm. Sự đa dạng về phương pháp và đối tượng nghiên cứu là tín hiệu đáng mừng. Nhưng để đi xa hơn， cần có một chiến lược dài hơi， trong đó đầu tư cho tư liệu gốc và kết nối với cộng đồng sáng tác là hai ưu tiên hàng đầu. Tôi tin rằng。
với đà này， vài năm nữa， sẽ có những công trình về văn học TPHCM khiến giới nghiên cứu quốc tế phải chú ý.
