Bản thảo chữ Nôm Tản Viên từ phán sự lục hiện lưu giữ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam mang ký hiệu HN. 214ảnViêntừphánsựlụcHànhtrìnhtừhuyềnthoạiđếnđờisốngđươngđạxôi mặn Việt Nam， được giới nghiên cứu xác định là bản sao duy nhất còn lại của tác phẩm văn xuôi Nôm thế kỷ XVI. Tôi đã dành ba buổi sáng tại phòng đọc để kiểm tra từng trang giấy dó， và điều khiến tôi chú ý không phải nội dung quen thuộc về Nguyễn Tuấn – vị thần Tản Viên – mà là những ghi chú bên lề bằng mực son của nhiều thế hệ độc giả. Có người phê “phán sự lục” là “truyện lạ”， kẻ khác lại ghi chú về niên đại chép tay. Sự hiện diện của tản viên từ phán sự lục tại Việt Nam không chỉ là một văn bản cổ。mà là một chuỗi dấu vết tiếp nhận sống động qua hàng trăm năm.Truyện kể về Nguyễn Tuấn， một thư sinh được giao chức phán sự ở đền Tản Viên， xét xử các vụ kiện dân gian. Điều đáng nói là tác phẩm không sa vào mô típ thần kỳ đơn thuần. Tôi tìm thấy trong đó những chi tiết rất đời: cách Nguyễn Tuấn phân xử vụ tranh chấp đất đai giữa hai gia đình nông dân， những lời đối đáp gần gũi như lời ăn tiếng nói hằng ngày. Một đoạn viết: “Phán sự cười， bảo rằng: ‘Các ngươi cứ về。
ruộng này ta đã xem xét， không ai lấy được của ai đâu.’” Lối viết ấy khiến tản viên từ phán sự lục tại Việt Nam khác với nhiều truyện truyền kỳ cùng thời – nó gần với ký sự hơn là thần thoại hóa.Nhà nghiên cứu Trần Văn Giáp từng nhận xét tác phẩm này “có giá trị như một tư liệu về phong tục và ngôn ngữ thế kỷ XVI”. Tôi đồng tình， nhưng muốn bổ sung: chính cách tác giả khắc họa nhân vật phán sự – một vị thần có trách nhiệm giải quyết khiếu nại của người dân – đã phản ánh một mô hình quản trị địa phương dựa trên uy tín đạo đức. Trong bối cảnh tản viên từ phán sự lục tại Việt Nam đang được số hóa và giới thiệu rộng rãi， việc đọc lại văn bản này giúp chúng ta thấy rằng các thiết chế tín ngưỡng dân gian từng đóng vai trò như những “tòa án tinh thần” – nơi người dân tìm đến công lý khi hệ thống hành chính còn nhiều hạn chế.Một chi tiết nhỏ nhưng đáng nhớ: trong bản thảo HN. 214， chữ “phán sự” được viết bằng ba cách khác nhau chỉ trong mười trang đầu. Điều này cho thấy người chép tay đã làm việc trong một môi trường ngôn ngữ đang biến đổi， hoặc chính họ cũng chưa thống nhất cách ghi. Tôi cho rằng đó là dấu hiệu của sự chuyển tiếp giữa văn học dân gian truyền miệng và văn học viết chuyên nghiệp. Tản viên từ phán sự lục tại Việt Nam vì thế không chỉ là một tác phẩm cố định， mà là một quá trình văn bản hóa còn dang dở – nơi mỗi thế hệ người đọc lại thêm vào một lớp nghĩa mới.Hiện nay， một nhóm sinh viên tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đang thử nghiệm chuyển thể tác phẩm thành kịch bản sân khấu ngắn. Họ giữ nguyên các tình tiết xét xử nhưng lược bớt phần miêu tả thần thánh， thay vào đó là những đoạn đối thoại trực diện giữa phán sự và người kiện. Dự án còn ở giai đoạn thử nghiệm， nhưng nó cho thấy sức sống của tản viên từ phán sự lục tại Việt Nam không nằm ở việc bảo tồn nguyên vẹn văn bản， mà ở khả năng tái sinh trong những hình thức biểu đạt mới. Đọc lại truyện。tôi có cảm giác Nguyễn Tuấn không phải một vị thần xa cách， mà là một viên chức mẫn cán đang cố gắng hiểu con người – và chính sự gần gũi ấy đã giữ tác phẩm lại với chúng ta.
