Nghệ nhân Hà Thị Cầu không hát xẩm bằng kỹ thuật thanh nhạc hiện đại. Bà hát bằng ký ức của cả một vùng đồng bằng Bắc BộĐặcđiểmnghệnhânHàThịCầuGiọnghátcủangườihátxẩmcuốicùhướng dẫn thanh lý đồ cũ， bằng những tháng ngày rong ruổi khắp các chợ quê từ thuở lên năm lên mười. Đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu nằm ở chỗ bà là người hát xẩm cuối cùng của thế kỷ 20 còn sống đến tận những năm 2010， và giọng hát của bà không qua bất kỳ trường lớp đào tạo nào. Tôi có lần ngồi nghe bà hát trong một căn nhà nhỏ ở Ninh Bình. Bà cất giọng the thé。đục， run rẩy vì tuổi tác， nhưng lạ thay， từng chữ lại rơi đúng nhịp phách. Một người phụ nữ gần trăm tuổi hát mà không cần micro， không cần nhạc đệm， vẫn khiến cả sân đình im phăng phắc.Đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu dễ nhận thấy nhất là chất giọng khàn đặc trưng. Bà không giấu giếm chuyện mình hát xẩm từ năm 8 tuổi， theo cha mẹ đi khắp các phiên chợ. Cái khàn ấy không phải do tuổi tác mới có. Nó hình thành từ hàng chục năm hát giữa trời nắng， trời mưa， hát cho người đi chợ nghe， hát để xin vài đồng xu lẻ. Có người bảo giọng bà như đá cuội lăn trên sỏi。
nghe lần đầu thấy chói tai， nghe lần thứ ba lại thấy thấm. Đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu còn ở chỗ bà thuộc hàng trăm làn điệu xẩm khác nhau， từ xẩm chợ， xẩm thập ân đến xẩm huê tình. Bà không cần giấy tờ， không cần băng ghi âm， mọi thứ nằm trong trí nhớ của một người chưa từng học chữ quốc ngữ.Nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian từng ghi lại: bà Cầu có thể hát liền một mạch sáu giờ đồng hồ mà không trùng làn điệu. Tôi hỏi bà bí quyết， bà cười móm mém: “Có gì đâu， hát hoài thì nhớ， nhớ hoài thì thành máu thịt”. Đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu còn là sự giản dị đến mức khó tin. Bà không nhận mình là nghệ sĩ. Khi được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian， bà bảo: “Tôi chỉ là người hát rong， kiếm cơm qua ngày”. Trong những năm cuối đời， bà vẫn sống trong căn nhà cấp bốn， mỗi lần có khách đến nghe hát。bà lại tự tay rót nước chè xanh. Cái cách bà kể chuyện nghề cũng đặc biệt: không bao giờ kể về mình， chỉ kể về những người thầy đã khuất， về những đêm hát dưới trăng， về tiếng phách tre gõ vào nhau nghe như mưa rào.Đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu khiến nhiều người băn khoăn là bà hát xẩm mà không cần “diễn”. Không có sân khấu， không có ánh đèn， bà ngồi đâu hát đó， hát như nói， như kể， như than. Có lần một đạo diễn trẻ muốn dàn dựng tiết mục của bà trên sân khấu lớn， bà từ chối: “Hát trên sân khấu là hát cho người ta xem. Tôi hát cho người ta nghe”. Sự phân biệt ấy cho thấy đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu gắn liền với không gian diễn xướng dân gian， nơi người hát và người nghe không có khoảng cách. Bà thường ngồi trên chiếu cói， phách tre đặt trước mặt， hát đến khi nào người nghe đứng dậy đi hết thì thôi. Không ai bảo bà hát tiếp。nhưng cũng chẳng ai nỡ bảo bà dừng.
Năm 2017， nghệ nhân Hà Thị Cầu qua đời ở tuổi 99. Đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu để lại không chỉ là những băng ghi âm còn sót lại trong kho tư liệu Viện Âm nhạc. Đó còn là một cách hát không cần kỹ thuật， một cách sống không cần danh phận. Giới trẻ bây giờ tìm đến xẩm qua những bản phối hiện đại， qua những đêm nhạc acoustic. Nhưng nếu ai từng nghe bà Cầu hát trực tiếp， sẽ thấy rằng cái hồn của xẩm không nằm ở hòa âm hay ánh sáng sân khấu. Nó nằm ở chỗ người hát quên mình là ai， chỉ nhớ mình đang kể câu chuyện của những người nghèo khổ。những người tha hương， những người không có gì ngoài một giọng hát để sống qua ngày.
