Một buổi tọa đàm về phê bình văn học tại Hà Nội cuối tháng 4 vừa qua đã thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu khi nhiều ý kiến cho rằng lý luận văn học đánh giá hiện nay đang dần tách khỏi thực tiễn sáng tác. PGS.TS Trần Văn MinhĐánhgiávănhọcKhilýluậnkhôngchỉlàlýthuyếtsuôgỏi đu đủ truyền thống， giảng viên Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn， thẳng thắn: “Chúng ta có quá nhiều công trình lý thuyết nhưng ít ai kiểm chứng được tính ứng dụng của nó trong việc đánh giá một tác phẩm cụ thể” Phát biểu này nhanh chóng nhận được sự đồng tình từ nhiều nhà phê bình trẻ， những người thường xuyên đối mặt với áp lực phải “gắn lý thuyết vào bài viết” mà quên mất rằng đánh giá văn học trước hết là đọc và cảm nhận.Tôi nhớ đến trường hợp của một cây bút phê bình mới nổi trên mạng xã hội， người đã dành hẳn ba tháng để áp dụng lý thuyết tiếp nhận của Jauss vào việc phân tích một tiểu thuyết ngắn. Bài viết dày 20 trang， trích dẫn hàng chục nguồn， nhưng khi đọc xong， người đọc phổ thông không hiểu tác phẩm hay ở đâu. Đó là biểu hiện của việc lý luận văn học đánh giá bị “lệch pha”: lý thuyết phương Tây được du nhập ồ ạt nhưng thiếu sự chuyển hóa phù hợp với bối cảnh văn học Việt Nam. Nhiều nhà nghiên cứu trẻ thừa nhận họ học thuộc lòng các khái niệm như “liên văn bản”。“giải cấu trúc” nhưng lại lúng túng khi phải chỉ ra cái hay， cái dở của một truyện ngắn đương đại.
Thực tế， lý luận văn học đánh giá không phải là công cụ để khoe chữ. Nó cần được hiểu như một phương tiện để làm sáng tỏ giá trị tác phẩm， chứ không phải để chứng minh người viết đã đọc nhiều sách lý thuyết. Nhà phê bình Hoàng Ngọc Hiến từng nói: “Phê bình là nghệ thuật của sự thuyết phục bằng hiểu biết， không phải bằng thuật ngữ” Nhìn vào các bài đánh giá văn học trên báo chí hiện nay， không khó để nhận ra sự lạm dụng thuật ngữ. Một bài viết về thơ trẻ thường bắt đầu bằng “diễn ngôn”。“tính dục”， “tha hóa” – những từ ngữ nghe có vẻ hàn lâm nhưng đôi khi chỉ để che đậy sự thiếu hiểu biết về tác phẩm. Điều này khiến độc giả xa lánh phê bình văn học， còn người sáng tác thì không tìm thấy ở đó tiếng nói đồng cảm.Cá nhân tôi cho rằng， để lý luận văn học đánh giá thực sự có ích， người làm phê bình cần trở về với văn bản. Đọc kỹ， đọc chậm， ghi chép những cảm xúc chân thật trước khi vận dụng bất kỳ lý thuyết nào. Một sinh viên văn học ở Huế kể với tôi rằng cô đã bỏ ra hai tuần chỉ để chép tay một truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp。sau đó mới đọc các bài phê bình về tác phẩm này. Cô nói: “Em nhận ra nhiều bài viết trên mạng dùng lý thuyết để nói về tác phẩm， nhưng không ai nói về cảm giác rùng mình khi đọc đoạn kết” Đó chính là khoảng trống mà lý luận văn học đánh giá cần lấp đầy: kết nối lý thuyết với trải nghiệm đọc cá nhân， thay vì biến lý thuyết thành lá chắn.Không thể phủ nhận vai trò của lý luận trong việc nâng cao chất lượng đánh giá văn học. Nhưng nếu lý luận chỉ dừng lại ở việc trích dẫn và phân loại。
nó sẽ tự đánh mất uy tín. Giới nghiên cứu cần mạnh dạn thừa nhận rằng nhiều khái niệm lý thuyết du nhập đã không còn phù hợp， thậm chí cản trở việc tiếp cận cái mới trong văn học Việt Nam đương đại. Một nền phê bình lành mạnh là nền phê bình dám nói thẳng， dám bảo vệ ý kiến của mình bằng hiểu biết sâu sắc về tác phẩm， chứ không phải bằng danh sách tài liệu tham khảo dày đặc. Và có lẽ， lý luận văn học đánh giá chỉ thực sự có giá trị khi nó giúp người đọc yêu văn học hơn， chứ không phải khiến họ sợ hãi vì những thuật ngữ xa lạ.
