Chèo không chỉ là một loại hình sân khấuệthuậttruyềnthốngtiêubiểuHồncốtvănhóaViệtquanhữnglànđiệuvàsắcmàthịt kho trứng dưới 200 nghìn， nó là nhịp thở của đồng bằng Bắc Bộ. Tôi từng ngồi giữa sân đình làng Đào Xá， Thái Bình， nghe một cụ bà tám mươi tuổi hát ru con bằng những câu chèo cổ. Giọng hát run run， pha lẫn tiếng sóng vỗ từ con sông gần đó. Nghệ thuật truyền thống tiêu biểu không nằm trong bảo tàng;nó sống trong hơi thở của những người dân quê， trong mỗi câu hát dân ca được truyền từ đời này sang đời khác. Chèo， tuồng。
cải lương， hát xẩm， ca trù – mỗi loại hình mang một cá tính riêng， nhưng tất cả đều phản chiếu tâm hồn Việt: mộc mạc， sâu lắng và đầy kiêu hãnh.Điều khiến nghệ thuật truyền thống tiêu biểu trở nên khác biệt là tính cộng đồng. Một buổi biểu diễn ca trù ở phố Khâm Thiên， Hà Nội。không cần sân khấu hoành tráng. Chỉ một chiếu cói， một phách tre， một giọng ca và vài người nghe. Ấy vậy mà không gian ấy lại ngân vang những âm điệu bác học， đòi hỏi người thưởng thức phải có kiến văn. Tôi nhớ có lần nghe nghệ nhân Nguyễn Văn Khuê， một trong những người cuối cùng còn giữ lối hát ca trù cổ， ông nói: “Hát ca trù không phải để kiếm tiền， mà để giữ lấy cái lễ， cái nghĩa của ông cha” Câu nói ấy khiến tôi hiểu rằng， nghệ thuật truyền thống tiêu biểu luôn gắn với đạo lý và triết lý sống.Nếu ca trù là tiếng nói của kẻ sĩ， thì hát xẩm lại là tiếng lòng của người lao động nghèo. Những người hát xẩm xưa thường đi từng ngõ chợ， gõ phách tre， kéo nhị， hát về thân phận con cua， con cá， về nỗi nhọc nhằn mưu sinh. Nghệ thuật truyền thống tiêu biểu ở đây không cần ánh đèn sân khấu。nó len lỏi vào từng bữa cơm， từng giấc ngủ trưa hè. Tôi từng chứng kiến một nhóm bạn trẻ ở Hội An tổ chức đêm hát xẩm bên bờ sông Hoài. Họ hát những bài xẩm cổ nhưng thêm vào đó tiếng guitar phím lõm. Người nghe đứng chật kín， có người nước ngoài rơm rớm nước mắt dù không hiểu lời. Có lẽ， cảm xúc vượt qua ngôn ngữ， và nghệ thuật truyền thống tiêu biểu khi được làm mới đúng cách sẽ tự tìm được đường đến với công chúng.Một góc nhìn khác: nghệ thuật truyền thống tiêu biểu còn là những sắc màu của tranh dân gian Đông Hồ， là những đường nét tài hoa trên gốm Bát Tràng， là nhịp chày giã gạo trong hò Huế. Tôi có lần đến làng tranh Đông Hồ những ngày giáp Tết， thấy nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đang in từng tờ tranh “Đám cưới chuột” bằng ván gỗ cũ kỹ. Ông bảo: “Màu điệp tự nhiên làm từ vỏ sò， lá chàm。
gạch non. Mỗi bức tranh là một câu chuyện” Nhìn những tờ tranh phơi trên giàn， tôi chợt nhận ra rằng， nghệ thuật truyền thống tiêu biểu không cần phải được tôn vinh lên tầm cao siêu. Nó tồn tại ngay trong những vật dụng bình dị， trong nếp sinh hoạt thường ngày， và chính sự bình dị ấy làm nên sức sống bền bỉ.Có một thực tế đáng buồn: nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống tiêu biểu đang đứng trước nguy cơ mai một. Nhưng tôi tin vào sức sống của nó， bởi lẽ đã có những người trẻ như nhóm “Xẩm Hà Thành” hay “Chèo 48h” đang ngày đêm thử nghiệm， đưa chèo， xẩm đến gần hơn với khán giả đương đại. Họ không cố gắng bảo tồn nguyên vẹn như một bảo vật， mà thổi vào đó hơi thở mới. Nghệ thuật truyền thống tiêu biểu， suy cho cùng， không phải là những gì đã chết. Nó là một dòng chảy， và dòng chảy ấy chỉ ngừng lại khi chúng ta thôi không còn ai kế tục. Nhìn những đứa trẻ trong lớp học hát chèo ở Trường Tiểu học Lê Quý Đôn， Hà Nội， tôi thấy dòng chảy ấy vẫn đang tiếp nối。âm thầm mà mạnh mẽ.
