Một cuốn tiểu thuyết vừa ra mắt đã nhận về hàng trăm lời nhận xét tác phẩm văn học trên mạng xã hội chỉ sau ba ngày. Nhưng điều đáng nói: phần lớn trong số đó na ná nhauậnxéttácphẩmvănhọcKhingườiđọckhôngcòntinvàolờchia sẻ về học online hiệu quả， từ cách mở đầu “một kiệt tác” đến kết luận “đáng đọc một lần”. Tôi lướt qua vài chục bài review như thế và tự hỏi， liệu có ai thực sự đọc hết 400 trang sách hay chỉ đọc phần trích dẫn trên bìa?Thực tế， nhận xét tác phẩm văn học đang dần trở thành một nghi thức xã giao hơn là công cụ phê bình.Nhà văn Trần Thị A (tên nhân vật được thay đổi) kể với tôi rằng chị từng nhận được một lời nhận xét tác phẩm văn học dài 500 chữ từ một blogger， trong đó có đến 12 lần dùng từ “tuyệt vời” nhưng không một dẫn chứng cụ thể nào về nhân vật hay cốt truyện. “Tôi đọc mà không biết người ta đang nói về sách của mình hay một cuốn khác”， chị cười buồn. Câu chuyện này không hiếm. Nhiều tác giả trẻ chia sẻ rằng họ thà nhận một lời chê thẳng thắn còn hơn những lời khen rỗng tuếch. Bởi lẽ， nhận xét tác phẩm văn học nếu thiếu đi sự phân tích cụ thể sẽ chẳng giúp ích gì cho người viết lẫn người đọc.Vậy một nhận xét tác phẩm văn học tử tế trông như thế nào?
Theo tôi， nó phải bắt đầu từ một chi tiết nhỏ. Ví dụ。khi đọc “Mùa đông không có tuyết” của tác giả B， tôi bị ám ảnh bởi cảnh nhân vật nữ chính lau đi lau lại vết ố trên cửa kính suốt ba trang sách. Chi tiết ấy không phục vụ cốt truyện， nhưng nó nói lên tất cả về nỗi cô đơn của nhân vật. Một người nhận xét tác phẩm văn học giỏi sẽ dừng lại ở chi tiết đó， mổ xẻ nó， thay vì vội vàng gắn nhãn “truyện buồn”. Tôi đã thử áp dụng cách này khi viết về cuốn sách của B và nhận được phản hồi từ chính tác giả: “Anh là người đầu tiên nhận ra tôi cố ý viết cảnh đó ba lần”.Đáng tiếc， trên các nền tảng mạng xã hội， những bài nhận xét tác phẩm văn học kiểu “phân tích chi tiết” thường bị đẩy xuống dưới， nhường chỗ cho những bài viết ngắn。giật tít và đầy cảm xúc sáo rỗng. Một khảo sát nhỏ tôi tự làm trên 50 bài đăng có hashtag #review sách cho thấy: bài càng ngắn (dưới 200 chữ) càng nhiều lượt thích， nhưng lượng bình luận trao đổi sâu lại tập trung ở những bài dài hơn 500 chữ. Con số này không đại diện cho tất cả， nhưng nó gợi ra một nghịch lý: người đọc bấm like cho sự dễ chịu， nhưng lại tương tác với sự kỹ lưỡng. Các cây bút phê bình chuyên nghiệp mà tôi quen đều nói rằng họ không còn mặn mà với việc đăng bài trên mạng xã hội， vì nhận xét tác phẩm văn học của họ bị coi là “dài dòng” và “khó đọc”.Thế nhưng， vẫn có những tín hiệu đáng mừng. Một vài câu lạc bộ đọc sách ở Hà Nội và TP.HCM đang tổ chức những buổi “mổ xẻ” tác phẩm theo kiểu cũ: mỗi người đọc kỹ một chương， ghi chú lại những điểm mình thấy vướng。rồi cùng tranh luận. Không có phần khen ngợi xã giao， không có lời nhận xét tác phẩm văn học nào được đưa ra mà thiếu dẫn chứng. Tôi tham gia một buổi như thế với cuốn “Người đàn bà bên kia sông” và nhận ra mình đã bỏ sót ít nhất ba tầng nghĩa chỉ vì đọc quá nhanh. Có lẽ， cách bền vững nhất để cứu lấy văn hóa nhận xét là quay về với sự chậm rãi， cụ thể và dám nói thẳng. Một lời nhận xét tác phẩm văn học chỉ có giá trị khi người viết đặt cái tôi của mình xuống， đặt tác phẩm lên bàn mổ và chỉ ra chính xác mũi dao đi đến đâu.
