Ông Nguyễn Văn Tưệnhânhay–Khiđôitaygiữhồnlàngnghềchia sẻ về mở quán cà phê， 72 tuổi， ở làng gốm Bát Tràng， vẫn dậy từ 4 giờ sáng， nhào đất bằng chân trần. Đôi bàn tay nứt nẻ của ông lướt trên bàn xoay， tạo ra những đường cong mềm mại mà máy móc không thể làm được. “Nghệ nhân hay không phải ở danh hiệu， mà ở chỗ mỗi sản phẩm ra lò đều có linh hồn” ông nói。mắt không rời khối đất. Câu chuyện của ông Tư không phải cá biệt. Ở nhiều làng nghề truyền thống， những nghệ nhân hay đang lặng lẽ giữ lửa， bất chấp sự lấn át của công nghiệp hóa.
Nghệ nhân hay – cách gọi dân dã để chỉ những người thợ có tay nghề xuất sắc， có thể “thổi hồn” vào từng sản phẩm – đang ngày càng ít đi. Tại làng mây tre đan Phú Vinh， bà Lê Thị Hòa， 65 tuổi， là một trong số ít người còn nhớ cách nhuộm mây bằng củ nâu để có màu nâu đỏ tự nhiên. Bà kể: “Hồi trước， cả làng làm， giờ chỉ còn vài người. Lớp trẻ học nghề qua loa， làm theo khuôn mẫu。nhanh thì được， nhưng sản phẩm cứng đờ， không có thần thái” Bà Hòa mất ba ngày để hoàn thiện một chiếc giỏ mây， trong khi hàng chợ làm xong trong vài giờ. Sự tỉ mỉ ấy chính là thước đo của nghệ nhân hay.Tôi từng chứng kiến ông Phạm Văn Đức， nghệ nhân điêu khắc gỗ ở Đồng Kỵ， Bắc Ninh， chỉnh sửa một bức tượng Phật. Ông dùng đục nhỏ， gõ từng nhát nhẹ như sợ làm đau gỗ. “Mỗi thớ gỗ có hướng riêng. Nghệ nhân hay phải biết chiều theo nó， chứ không thể áp đặt” ông giải thích. Khi được hỏi về bí quyết。ông cười: “Làm nhiều， hỏng nhiều， rồi tay tự nhớ” Lối nói giản dị ấy ẩn chứa sự thật: kỹ năng của nghệ nhân hay được tích lũy qua hàng chục năm， không thể truyền đạt qua sách vở. Theo thống kê chưa đầy đủ của Hội Nghề truyền thống， cả nước hiện có chưa đến 2.000 nghệ nhân được phong tặng， trong khi số người thực sự đạt trình độ “hay” có thể còn ít hơn.Nhiều người trẻ nhìn nghề truyền thống bằng ánh mắt dè chừng. Thu nhập bấp bênh， thời gian học nghề dài， trong khi các khu công nghiệp mở ra việc làm ổn định. Anh Trần Văn Hùng， 28 tuổi， ở làng gốm Bát Tràng， thừa nhận: “Tôi học nghề từ bố， nhưng làm được hai năm thì bỏ. Làm gốm mất sức， lương thấp， trong khi bạn bè đi làm công ty lương gấp ba” Câu chuyện của Hùng phản ánh thực tế: nghệ nhân hay đang thiếu người kế nghiệp. Một số cơ sở sản xuất chọn cách nhập khuôn mẫu từ Trung Quốc để hạ giá thành， khiến sản phẩm thủ công mất dần cá tính. Nghệ nhân hay không chỉ đối mặt với thị trường。mà còn với chính sự thờ ơ của người tiêu dùng.Dù vậy， vẫn có những tín hiệu lạc quan. Tại làng nghề gốm Thanh Hà， Hội An， một nhóm nghệ nhân trẻ đang thử nghiệm kết hợp kỹ thuật truyền thống với thiết kế hiện đại. Họ mở xưởng mở cửa cho du khách trải nghiệm， bán sản phẩm qua mạng xã hội. Doanh thu tăng， nhưng quan trọng hơn。
họ tạo ra không gian để nghệ nhân hay truyền nghề. Ông Tư ở Bát Tràng nhận xét: “Làm nghề phải sống được， nhưng sống được mà đánh mất cái hay thì cũng vô nghĩa” Câu nói ấy như một lời nhắc: nghệ nhân hay không thể chỉ tồn tại bằng đam mê， mà cần được nuôi dưỡng bằng chính sách và sự trân trọng của cộng đồng.
