Viết xong 'Chữ người tử tù'ậnxétChữngườitửtùKhicáiđẹpkhôngcứuđượcconngườcách làm nước mắm， Nguyễn Tuân không đặt dấu chấm hết cho số phận Huấn Cao. Ông để nhân vật bước ra khỏi trang giấy với một câu hỏi day dứt: cái đẹp có thực sự cứu được con người?Đọc lại truyện ngắn này sau nhiều năm， tôi vẫn thấy lạnh gáy ở đoạn cuối。khi viên quản ngục quỳ xuống， và Huấn Cao chỉ nói: 'Ta cảm tấm lòng của ngươi'. Không có sự tha tội nào được ban ra. Không có phép màu nào xảy ra. Chỉ có một khoảnh khắc đẹp lóe lên rồi tắt lịm giữa ngục tối.Nhận xét 'chữ người tử tù' thường được các nhà phê bình gói gọn trong hai chữ 'tài hoa'. Nhưng tài hoa ở đây không phải thứ trang sức. Nó là một thứ nghiệp chướng. Huấn Cao viết chữ đẹp đến mức viên quản ngục dám liều mạng mình để xin chữ. Cái đẹp ấy không mang lại tự do cho ai. Nó chỉ khiến người ta bị trói chặt hơn vào lý tưởng của mình. Tôi nhớ một chi tiết nhỏ: khi Huấn Cao nhận ra tấm lòng của quản ngục， ông nói 'Ta muốn cho chữ， nhưng ta không thể'. Cái 'không thể' ấy mới là trung tâm của truyện. Nó cho thấy cái đẹp bất lực trước bạo lực， dù bạo lực có lương thiện đến đâu.Nguyễn Tuân không tô hồng cái đẹp. Ông đặt nó trong môi trường khắc nghiệt nhất: nhà tù. Ở đó， chữ nghĩa trở thành một thứ xa xỉ phẩm. Viên quản ngục biết chữ đẹp nhưng vẫn phải hành hạ tử tù. Huấn Cao biết ơn nhưng vẫn bị xiềng xích. Hai con người đẹp gặp nhau trong một hoàn cảnh không cho phép cái đẹp tồn tại. Đó là bi kịch. Nhận xét 'chữ người tử tù' mà bỏ qua bi kịch này là bỏ qua phần lớn sức nặng của tác phẩm. Có người nói truyện ca ngợi cái đẹp. Tôi nghĩ nó ca ngợi sự trung thực của cái đẹp: nó không cứu được ai， nhưng nó không chịu khuất phục.
Đoạn kết là một cú lừa bậc thầy. Huấn Cao cho chữ. Viên quản ngục nhận lấy. Rồi cả hai vẫn ở trong ngục. Không có cuộc đổi đời nào. Người đọc thường bỏ qua chi tiết này vì bị cuốn theo cảm xúc thiêng liêng của cảnh cho chữ. Nhưng nhận xét 'chữ người tử tù' cần phải chỉ ra: Nguyễn Tuân không viết truyện cổ tích. Ông viết về một thứ đẹp đẽ nhưng vô vọng. Cái đẹp trong truyện này giống như ngọn đèn dầu trong phòng giam tối: nó cháy， nó tỏa sáng， nhưng nó không xua được bóng tối. Nó chỉ giúp người ta nhìn rõ hơn bóng tối ấy mà thôi.Tôi đã đọc nhiều bài nhận xét 'chữ người tử tù' ca ngợi tình người， ca ngợi cái đẹp. Nhưng tôi tự hỏi: nếu cái đẹp không cứu được Huấn Cao khỏi án tử hình， không cứu được quản ngục khỏi kiếp cai ngục。thì nó có ích gì?Câu trả lời nằm ở chỗ: nó không có ích. Nó chỉ có nghĩa. Và Nguyễn Tuân， bằng ngòi bút lạnh lùng của mình， đã không ngần ngại nói lên sự thật ấy. Đó là lý do truyện ngắn này vẫn đứng vững sau gần một thế kỷ. Nó không ru ngủ người đọc bằng vẻ đẹp. Nó đánh thức người đọc bằng sự thật về vẻ đẹp.
