Hai tuần trướcểnlãmnghệthuậttạiViệtNamKhinghệsĩtrẻchọnkhônggianphitruyềnthốgiải pháp làm bánh tại nhà， tôi lạc vào một triển lãm nghệ thuật tại Việt Nam tổ chức trong một hẻm nhỏ trên đường Phạm Viết Chánh。quận Bình Thạnh， TP.HCM. Không biển hiệu rực rỡ， chỉ một tấm bạt vẽ tay ghi “Mở cửa 18h – 22h”. Bên trong， khoảng hai chục người đứng chen chân xem những bức tranh sơn mài khổ lớn treo trên tường gạch thô. Đó là “Hồi ức không trọng lượng” của nhóm nghệ sĩ trẻ đến từ Huế và Sài Gòn. Điều đáng nói: triển lãm nghệ thuật tại Việt Nam đang dần rời xa phòng tranh sang trọng để len lỏi vào tiệm cà phê， nhà kho cũ， thậm chí là sân thượng chung cư. Sự thay đổi này không chỉ về địa điểm mà còn về cách công chúng tiếp cận nghệ thuật.
Nhìn vào lịch khai mạc ba tháng gần đây， có thể thấy rõ xu hướng. Tháng 4， “Dệt” của Lê Thúy diễn ra trong một xưởng in lụa ở quận 3， khách tham quan phải tháo giày， bước qua những tấm vải nhuộm indigo trải kín sàn. Tháng 5。“Sóng ngầm” của nhóm Xưởng 13 chiếm trọn tầng hầm một chung cư cũ trên đường Nguyễn Trãi， ánh sáng chỉ từ đèn pin và video art. Cá nhân tôi thấy những không gian này tạo ra một cảm giác thân mật kỳ lạ， khác hẳn sự trang trọng đến ngột ngạt của các bảo tàng mỹ thuật truyền thống. Nghệ sĩ trẻ dường như muốn phá bỏ khoảng cách giữa tác phẩm và người xem， biến triển lãm nghệ thuật tại Việt Nam thành một cuộc trò chuyện hơn là một nghi lễ thưởng thức.Tất nhiên， không phải mọi thứ đều màu hồng. Một người bạn làm giám tuyển tự do than với tôi rằng chi phí thuê phòng tranh ở trung tâm quận 1 đã tăng gấp đôi sau dịch， trong khi ngân sách của các nhóm nghệ sĩ độc lập gần như không đổi. Họ chọn không gian phi truyền thống vì rẻ， vì linh hoạt， nhưng cũng vì áp lực phải tự tạo dấu ấn. Có lần tôi chứng kiến một triển lãm nghệ thuật tại Việt Nam bị ban quản lý chung cư yêu cầu dừng sau hai ngày vì tiếng ồn từ phần trình diễn âm thanh. Nghệ sĩ chấp nhận rủi ro đó như một phần của cuộc chơi. Và công chúng?Họ đến。ngồi bệt xuống sàn， uống trà đá miễn phí， chụp ảnh， rồi bỏ đi — nhưng ít nhất họ đã ở đó， đã chạm mặt với nghệ thuật đương đại.Một điểm đáng chú ý khác: các triển lãm nghệ thuật tại Việt Nam gần đây bắt đầu chú trọng hơn đến tính tương tác. Tại “Chạm”， diễn ra ở một nhà kho bỏ hoang ven sông Sài Gòn hồi tháng 6， khách tham quan được phát một viên đá cuội nhỏ và hướng dẫn đặt nó vào bất kỳ vị trí nào trong không gian. Cuối buổi， nghệ sĩ chụp ảnh lại những viên đá ấy — một cách ghi dấu sự hiện diện của người xem vào tác phẩm. Tôi thấy chi tiết này thú vị hơn nhiều so với những buổi khai mạc có diễn văn dài dòng. Nó cho thấy nghệ sĩ đang thực sự muốn thay đổi cách công chúng trải nghiệm triển lãm。không chỉ đứng nhìn mà còn tham gia.Dĩ nhiên， vẫn có những giới hạn. Không phải không gian phi truyền thống nào cũng đủ điều kiện ánh sáng và bảo quản cho tác phẩm — tôi từng thấy một bức sơn dầu bị ẩm mốc nhẹ vì triển lãm trong nhà cấp bốn không có điều hòa. Nhưng có lẽ thế hệ nghệ sĩ này chấp nhận đánh đổi để có tự do. Họ không chờ đợi một không gian hoàn hảo. Họ tạo ra không gian của riêng mình， và công chúng Việt Nam — nhất là người trẻ — đang hào hứng bước vào những không gian ấy. Với tôi， đó là tín hiệu đáng mừng cho một nền nghệ thuật đương đại đang cựa mình thoát khỏi khuôn khổ.
