Hàng nămảithưởngtrongsáchViệtNamNhữngnỗlựcthầmlặngvàkhoảngtrốngcầnlấpđầme hôm nay。hàng chục giải thưởng sách được trao trên khắp Việt Nam， từ Giải thưởng Sách Quốc gia danh giá đến các giải của Hội Nhà văn， các giải thưởng tư nhân như Giải thưởng Phan Châu Trinh hay Giải thưởng Văn học trẻ. Nhưng ít ai biết rằng phía sau mỗi tấm huy chương là cả một hệ sinh thái vận hành lặng lẽ， nơi những người làm sách chấp nhận hy sinh thầm kín. Tôi từng chứng kiến một biên tập viên kỳ cựu ở NXB Trẻ thức trắng ba đêm để hoàn thiện bản thảo trước hạn chót nộp giải. Anh bảo: “Giải thưởng trong sách Việt Nam không nuôi sống được ai， nhưng nó là lời khẳng định rằng mình không đơn độc”Điều đáng nói là các giải thưởng trong sách Việt Nam đang dần trở thành thước đo chất lượng nhưng cũng bộc lộ nhiều bất cập. Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2023 vinh danh “Cơ sở dữ liệu ngành than Việt Nam” – một công trình đồ sộ nhưng ít độc giả đại chúng biết đến. Trong khi đó， nhiều tác phẩm văn học thiếu nhi xuất sắc lại không có giải riêng， buộc phải cạnh tranh chung với sách nghiên cứu. Một nhà thơ ở Hải Phòng tâm sự với tôi rằng anh gửi bản thảo dự giải ba lần liền， mỗi lần đều nhận thư từ chối không lý do. “Hội đồng chấm giải thưởng trong sách Việt Nam thường làm việc kín。tiêu chí mơ hồ. Mình chẳng biết mình thua ở đâu để sửa”
Không thể phủ nhận mặt tích cực. Giải thưởng trong sách Việt Nam đã tạo ra những cú hích truyền thông đáng kể. Sau khi “Chuyện của thiên đường” đoạt giải thưởng của Hội Nhà văn năm 2022， lượng bán tăng gấp bốn lần chỉ trong hai tháng. Các nhà xuất bản lớn bắt đầu chú ý hơn đến dòng sách văn học đương đại – thứ trước đây bị coi là “kén người đọc”. Một giám đốc NXB cho tôi hay: “Giải thưởng giúp chúng tôi tự tin ký hợp đồng với tác giả trẻ. Không có giải， rất khó thuyết phục hội đồng duyệt in”Nhưng nếu chỉ nhìn vào con số， dễ bỏ qua những vấn đề nhức nhối. Giải thưởng trong sách Việt Nam vẫn thiếu tính minh bạch trong khâu xét duyệt. Nhiều hội đồng không công bố biên bản họp， không giải thích lý do chọn hoặc loại. Một biên tập viên lâu năm ở NXB Kim Đồng kể: “Có giải。tác phẩm đoạt giải rồi mà tác giả vẫn không biết ai là người đề cử mình” Thêm nữa， mức thưởng quá thấp – vài triệu đến vài chục triệu đồng – không đủ bù đắp công sức nhiều năm nghiên cứu. Hệ quả là nhiều cây viết tài năng rời bỏ nghiệp sách， chuyển sang viết nội dung quảng cáo.Dù vậy。tôi vẫn tin vào tương lai. Thế hệ làm sách trẻ đang thay đổi cách vận hành giải thưởng trong sách Việt Nam. Họ lập các quỹ độc lập， tổ chức bình chọn công khai qua mạng， mời chuyên gia nước ngoài tham gia hội đồng. Một nhóm bạn trẻ ở TP.HCM vừa ra mắt “Giải thưởng Sách Hay” với tiêu chí: mỗi đề cử phải được giải thích công khai bằng video 3 phút. Nghe thì nhỏ， nhưng đó là tín hiệu đáng mừng. Bởi suy cho cùng， giải thưởng trong sách Việt Nam chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó không còn là cuộc chơi của riêng ai.
