Đọc lại phê bình văn học Hồ Chí Minh trong các tuyển tập cũêbìnhvănhọcHồChíMinhGócnhìntừnhữngtrangviếtchưađượcmổxẻsửa chữa đồ gia dụng， tôi bị ám ảnh bởi cách Người dùng một câu thơ ngắn để lột trần cả một nền văn học. Năm 1943。trong Nhật ký trong tù， bài thơ số 79 viết về việc đọc sách của người tù， nhưng ẩn sau đó là lời phê bình sắc lạnh: “Thơ xưa thường chuộng lối khoe tài / Nay tôi chỉ muốn nói lên lời thật”. Đây không phải lời tuyên ngôn suông. Nó là nhát cắt vào thói văn chương khoa trương đương thời， thứ văn học đang chết dần vì sáo ngữ. Cá nhân tôi cho rằng， nếu tách riêng khía cạnh phê bình， Hồ Chí Minh để lại một di sản ít ai ngờ tới: những nhận định văn học không mang tính hàn lâm nhưng lại có sức phá hủy đáng kể.Lấy ví dụ bài viết “Văn học và chính trị” in trên báo Cứu quốc năm 1945. Người thẳng thừng: “Văn học không phải là trò chơi của riêng ai. Nó là vũ khí”. Cách nói ấy khiến nhiều nhà phê bình chuyên nghiệp khó chịu， nhưng nó lại đúng với thực tế lúc bấy giờ. Tôi từng đối chiếu với các bài phê bình cùng thời trên Thanh Nghị， Tri Tân — phần lớn vẫn nặng tính phê bình theo lối cổ điển。ca ngợi nhau là chính. Hồ Chí Minh thì khác. Ông chỉ ra cái dở của thơ Đường luật khi bị lạm dụng: “Thơ Đường hay， nhưng nếu ai cũng làm theo lối ấy thì thành ra bắt chước”. Lời phê bình ấy đặt trong bối cảnh phong trào Thơ mới đang tranh cãi gay gắt， lại càng thấy nó không hề vô thưởng vô phạt.Điều đáng nói là phê bình văn học Hồ Chí Minh không dừng ở lời nhận xét. Người viết phê bình bằng cách làm gương. Tập Nhật ký trong tù có 133 bài， nhưng nếu ai đó đọc kỹ， sẽ thấy mỗi bài là một thử nghiệm ngôn ngữ khác nhau: khi thì thất ngôn tứ tuyệt chặt chẽ。khi thì phá cách sang lục bát， khi lại dùng điệp từ như một trò chơi. Ông chê thơ cũ rườm rà， liền viết bài thơ chỉ có bốn câu， mỗi câu bảy chữ， không một từ thừa. Tôi nhớ có lần đọc lại bài “Chiều tối” (Mộ)， thấy hai câu cuối: “Cô em xóm núi xay ngô tối / Xay hết lò than đã rực hồng”. Cảnh tượng ấy chẳng cần bình luận gì thêm. Nó tự nói lên sự khác biệt giữa thơ tả cảnh suông và thơ có hồn. Ấy là phê bình bằng tác phẩm， kiểu phê bình mà giới nghiên cứu hiện nay gọi là “phê bình thực hành”.Một điểm khác ít được nhắc: Hồ Chí Minh phê bình cả chính mình. Trong bài “Tự khuyên mình” viết năm 1942， Người tự trách: “Viết văn phải giản dị， dễ hiểu / Đừng dùng chữ lạ， đừng bắt chước”. Lời tự phê bình ấy xuất hiện ngay giữa lúc phong trào văn học cách mạng đang hình thành， khi nhiều cây bút trẻ cố vay mượn từ ngữ Tây học để tỏ ra uyên bác. Tôi cho rằng đây là cú đấm trực diện vào thói học đòi， và nó có giá trị hơn nhiều bài lý luận dài dòng. Đáng tiếc。
các giáo trình văn học sử hiện hành thường chỉ nhắc đến Hồ Chí Minh như một nhà thơ， nhà văn， mà bỏ quên khía cạnh phê bình. Một sự lãng quên có chủ ý?Nhìn từ góc độ hôm nay， phê bình văn học Hồ Chí Minh vẫn còn nguyên giá trị gợi mở. Nó nhắc rằng phê bình không cần phải dài， không cần trích dẫn lằng nhằng， miễn là người viết dám nói thật và nói trúng. Tôi không lý tưởng hóa — một số nhận định của Người mang tính thời sự chính trị rõ rệt， khó áp dụng cho nghiên cứu thuần túy. Nhưng cái tinh thần ấy， cái cách dùng một câu thơ để mở ra cả cuộc tranh luận。thì vẫn khiến người đọc hôm nay phải dừng lại. Giữa vô vàn bài phê bình rỗng tuếch đang tràn lan， đọc lại Hồ Chí Minh， bỗng thấy văn học nhẹ đi vài phần.
