Một buổi tối cuối tháng 10 tại TP.HCMănhọcViệtNamhômnayNhữngchuyểnđộnglặngthầmnhưngsâusắhướng dẫn viết CV， quán cà phê nhỏ trên đường Nguyễn Văn Bình chật kín người. Không phải để nghe nhạc sống， mà là buổi ra mắt tập truyện ngắn của một cây bút 9X vừa đoạt giải thưởng của Hội Nhà văn. Không khí ấm áp。những cuốn sách được chuyền tay， và câu hỏi đầu tiên từ khán giả: “Vì sao chị chọn viết về những người bán hàng rong”. Đó là một trong nhiều tín hiệu cho thấy văn học Việt Nam hôm nay đang vận động theo những cách rất khác so với thập niên trước.
Nếu như giai đoạn 2000-2010， văn học Việt Nam hôm nay gắn với những tên tuổi lớn như Nguyễn Ngọc Tư， Nguyễn Nhật Ánh hay Phan Thị Vàng Anh， thì hiện tại， dòng chảy ấy đã tách thành nhiều nhánh. Một mặt， các nhà văn thành danh vẫn đều đặn ra sách， nhưng số lượng bán ra không còn là thước đo duy nhất. Mặt khác， một thế hệ tác giả mới， lớn lên cùng mạng xã hội。tự xuất bản， tự quảng bá， và đôi khi từ chối cả những giải thưởng chính thống. Họ viết về đô thị， về tình yêu， về những tổn thương tinh thần， bằng giọng văn trần trụi hơn， ít trau chuốt hơn. Có người bảo đó là sự xuống cấp. Tôi lại thấy đó là sự mở rộng.Điều đáng chú ý là độc giả trẻ đọc nhiều hơn ta tưởng. Họ không chỉ đọc trên mạng. Các câu lạc bộ sách ở Hà Nội。Đà Nẵng， Cần Thơ vẫn duy trì sinh hoạt đều đặn. Nhưng họ chọn lọc kỹ hơn. Một cuốn tiểu thuyết 300 trang với cốt truyện ly kỳ nhưng ngôn ngữ sáo rỗng sẽ bị bỏ qua sau vài chương. Ngược lại， một tập tản văn mỏng， in bằng giấy tốt， bìa đẹp， có thể bán hết trong một buổi ra mắt. Văn học Việt Nam hôm nay vì thế chịu áp lực kép: phải hay và phải đẹp. Các nhà xuất bản lớn như Trẻ， Kim Đồng， Nhã Nam đều đã điều chỉnh chiến lược， đầu tư hơn vào thiết kế và truyền thông， nhưng cũng thận trọng hơn với những bản thảo mới.Tôi có dịp dự một hội thảo về phê bình văn học tại Hà Nội đầu năm nay. Một nhà nghiên cứu đặt câu hỏi: “Ai đang đọc phê bình”. Không ai trả lời. Thực tế， phê bình văn học Việt Nam hôm nay gần như tách khỏi đời sống độc giả phổ thông. Các bài phê bình trên báo chí chuyên ngành vẫn có， nhưng chủ yếu phục vụ giới học thuật. Trong khi đó， trên mạng xã hội。những bài đánh giá sách của các booktoker hay blogger lại có sức lan tỏa lớn hơn nhiều. Điều này đặt ra câu hỏi về vai trò của giới phê bình chuyên nghiệp. Có người nói họ nên thích nghi. Có người nói họ nên giữ khoảng cách. Tôi nghĩ cả hai đều đúng， nhưng khó.
Nhìn tổng thể， văn học Việt Nam hôm nay không có một gương mặt nổi bật duy nhất nào đại diện cho cả nền văn học， như từng có thời Nguyễn Du hay Nam Cao. Thay vào đó là một mạng lưới đa dạng， phân mảnh。nhưng đầy sức sống. Người viết chuyên nghiệp ít đi， người viết bán chuyên nghiệp nhiều lên. Các trại sáng tác vẫn được tổ chức， nhưng hiệu quả không còn rõ rệt. Một điều chắc chắn: độc giả không chờ đợi. Họ đọc， họ chọn， họ bỏ. Và chính sự khó tính ấy đang buộc người viết phải nghiêm túc hơn với từng câu chữ. Văn học Việt Nam hôm nay， vì thế， dù không ồn ào， vẫn đang âm thầm định hình lại chính mình.
