uần trướcựctrạngnghệthuậtthịgiácNhữngmảngmàusángtốhướng dẫn nuôi dạy con， tôi đứng rất lâu trước tác phẩm sắp đặt bằng tre và nilon của một nghệ sĩ trẻ tại TP.HCM. Ánh sáng từ chiếc đèn huỳnh quang cũ kỹ hắt lên những sợi nilon rách， tạo ra thứ ánh sáng kỳ quái， vừa rẻ tiền vừa ám ảnh. Người xem đi qua， phần lớn chỉ liếc mắt rồi bước tiếp. Một vài người dừng lại， giơ điện thoại chụp ảnh. Không ai trao đổi với nghệ sĩ đang đứng ngay đó. Cảnh tượng này lặp đi lặp lại ở nhiều không gian trưng bày độc lập， nơi thực trạng nghệ thuật thị giác Việt Nam đang diễn ra âm thầm。không ồn ào như các sự kiện thương mại.Nói đến thực trạng nghệ thuật thị giác， con số biết nói là số lượng triển lãm cá nhân của nghệ sĩ trẻ trong nước. Năm 2023， cả nước có chưa đến 40 triển lãm cá nhân， trong khi lượng tác phẩm tốt nghiệp từ các trường mỹ thuật lên đến hàng nghìn. Khoảng cách giữa đào tạo và thị trường quá lớn. Nhiều bạn trẻ ra trường với kỹ thuật điêu luyện nhưng không có không gian để thử nghiệm. Họ chuyển sang làm thiết kế đồ họa， vẽ minh họa cho sách， hoặc dạy vẽ thiếu nhi. Số ít bám trụ với nghệ thuật thị giác đương đại thường phải tự bỏ tiền thuê gallery， tự in ấn， tự mời khách. Một nghệ sĩ ở Hà Nội kể với tôi rằng cô đã tổ chức ba triển lãm nhóm trong bốn năm， mỗi lần lỗ vài chục triệu đồng。nhưng vẫn làm vì “không làm thì không có tác phẩm mới， không ai biết mình tồn tại”.
Không gian sáng tạo độc lập đang là điểm sáng hiếm hoi. Ở TP.HCM， các không gian như Galerie Quỳnh， Sàn Art， hay những căn nhà ống được cải tạo ở quận 3。quận 1 vẫn duy trì hoạt động nhờ nguồn tài trợ cá nhân và bán tác phẩm cho khách nước ngoài. Nhưng số lượng ít ỏi， không đủ phủ rộng. Ở Hà Nội， các không gian như Manzi， Nhà Sàn Collective đóng vai trò như những trạm dừng chân， nhưng cũng chỉ tiếp nhận được một nhóm nhỏ nghệ sĩ. Đáng chú ý là sự trồi lên của các không gian trưng bày trong quán cà phê， nhà hàng. Đó không hẳn là xấu， nhưng tác phẩm nghệ thuật thị giác bị đặt trong môi trường ồn ào， ánh sáng không chuẩn， và người xem thường nhìn chúng như đồ trang trí. Tôi đã thấy một bức sơn dầu khổ lớn treo đối diện máy lạnh， hơi nước đọng thành vệt trên mặt tranh. Thực trạng nghệ thuật thị giác ở khía cạnh này là sự thỏa hiệp: nghệ sĩ cần chỗ treo， chủ quán cần điểm nhấn， nhưng chất lượng thưởng thức bị giảm sút.Một góc nhìn khác về thực trạng nghệ thuật thị giác: công chúng. Tôi từng ngồi trong một buổi artist talk tại TP.HCM， nơi diễn giả là một họa sĩ có tiếng. Khán phòng chưa đến 20 người， phần lớn là sinh viên mỹ thuật và bạn bè nghệ sĩ. Rất ít người ngoài ngành. Câu hỏi từ khán giả xoay quanh “làm sao để bán được tranh” và “chị vẽ mất bao lâu”. Không ai hỏi về ý tưởng， về quá trình， về những thất bại. Điều này phản ánh thực trạng nghệ thuật thị giác vẫn bị nhìn nhận như một món hàng xa xỉ hoặc một sở thích tao nhã， chưa phải là một phần của đời sống tinh thần đại chúng. Các bảo tàng mỹ thuật vẫn vắng khách， trừ dịp cuối tuần có đoàn học sinh. Trong khi đó， các triển lãm ảnh。tranh in kỹ thuật số của nghệ sĩ trẻ lại thu hút hơn nhờ mạng xã hội. Một nghệ sĩ nhiếp ảnh ở Đà Nẵng chia sẻ: “Mỗi lần mở triển lãm， tôi phải tự tạo nội dung trên TikTok， mời KOL đến chụp hình. Không làm vậy thì không ai đến” Đó là thực trạng nghệ thuật thị giác trong kỷ nguyên số: phải có nội dung số đi kèm mới tồn tại.Vài năm gần đây， một số quỹ nghệ thuật tư nhân như Quỹ Văn hóa Đông Tây。hay các dự án tài trợ của đại sứ quán nước ngoài， bắt đầu rót vốn cho các dự án sắp đặt， video art， nghệ thuật trình diễn. Đó là tín hiệu tích cực. Nhưng thực trạng nghệ thuật thị giác vẫn chưa được cải thiện căn cơ vì thiếu chính sách hỗ trợ dài hạn， thiếu không gian công cộng miễn phí， và thiếu một thế hệ nhà phê bình， giám tuyển độc lập đủ mạnh. Tôi nghĩ， người làm nghệ thuật thị giác ở Việt Nam đang tự xoay xở bằng nhiều cách: mở xưởng mở cửa cho khách tham quan， bán tác phẩm nhỏ giá rẻ， dạy vẽ online. Họ không chờ đợi. Nhưng nếu nhìn vào bức tranh toàn cảnh， những mảng màu sáng tối vẫn đang chồng chéo， và người xem – công chúng – vẫn đứng ngoài rìa， ngập ngừng bước vào.
