Một buổi chiều mưa tầm tã ở Hà NộiócnhìnvềtácphẩmnghệthuậtKhingườixemtrởthànhđồngtácgiảtỏi gần đây， tôi đứng rất lâu trước bức tranh sơn mài "Mùa xuân trên núi" của họa sĩ Trần Văn Cẩn. Không phải vì tôi hiểu hết kỹ thuật vẽ sơn mài truyền thống， mà vì có điều gì đó trong mảng màu nâu vàng。trong những mảng son đỏ ẩn hiện sau lớp then mờ khiến tôi không thể rời mắt. Người bảo vệ già thấy tôi đứng lâu quá， mới lại gần bảo: "Nhiều người đứng đây chụp ảnh rồi đi lắm. Cậu là người thứ ba trong tuần đứng lâu thế này." Tôi cười， nhưng trong đầu chợt lóe lên một suy nghĩ: phải chăng góc nhìn về tác phẩm nghệ thuật không nằm ở bản thân bức tranh， mà nằm ở khoảng thời gian ta dành cho nó?
Nói về góc nhìn về tác phẩm nghệ thuật， tôi nhớ đến một lần trò chuyện với nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân. Ông bảo rằng đừng bao giờ hỏi "bức tranh này nói gì"， mà hãy hỏi "bức tranh này khiến tôi cảm thấy thế nào". Hai câu hỏi tưởng chừng giống nhau nhưng khác biệt một trời một vực. Khi hỏi "nói gì"， ta đặt tác phẩm vào vị trí của một bài học， một thông điệp cần giải mã. Còn khi hỏi "cảm thấy thế nào"， ta cho phép mình bước vào không gian của tác phẩm bằng đôi chân trần， không giày dép， không hành trang kiến thức. Tôi đã thử áp dụng cách này với một tác phẩm của họa sĩ Lê Phổ – bức "Thiếu nữ bên hoa huệ". Lần đầu xem。tôi thấy đẹp nhưng xa lạ. Lần thứ hai， sau khi đọc về cuộc đời ông， tôi thấy buồn man mác. Lần thứ ba， khi đã quên hết thông tin， tôi chỉ thấy một khoảng lặng dễ chịu. Ba góc nhìn về tác phẩm nghệ thuật khác nhau， cùng một bức tranh， và không góc nhìn nào là sai.Điều thú vị là góc nhìn về tác phẩm nghệ thuật còn phụ thuộc vào không gian và thời gian ta gặp nó. Tôi từng xem "Em Thúy" của Trần Văn Cẩn trong một triển lãm đông đúc， tiếng ồn ào， ánh sáng vàng vọt từ đèn chùm pha lê. Bức tranh hiện ra như một vật thể lạ， đẹp nhưng bị đóng khung bởi sự hối hả. Rồi tình cờ， tôi thấy nó in trên bìa một cuốn sách cũ ở hiệu sách ven đường Lê Thánh Tôn. Ánh nắng chiều tà rọi qua ô cửa sổ， in bóng cây me trên trang giấy. Bức tranh nhỏ xíu， nhòe màu。nhưng tôi bỗng thấy em Thúy như đang nhìn mình từ một thế giới khác. Không phải tác phẩm thay đổi， mà chính tôi thay đổi. Góc nhìn về tác phẩm nghệ thuật vì thế không phải là một thứ cố định， mà là một cuộc đối thoại không ngừng nghỉ giữa người xem và tác phẩm.Có lần tôi dẫn một nhóm sinh viên đi xem triển lãm nghệ thuật đương đại. Một bạn nữ đứng trước tác phẩm sắp đặt bằng hàng trăm chiếc gương vỡ， hỏi tôi: "Thầy ơi， cái này có phải nghệ thuật không?
" Tôi không trả lời ngay. Tôi bảo bạn ấy đứng yên đó， nhìn vào những mảnh gương， và tự hỏi mình thấy gì. Ba phút sau。bạn ấy quay lại， mắt rưng rưng: "Em thấy gương mặt mình bị chia cắt， giống như những mảnh ký ức." Tôi gật đầu. Đó chính là một góc nhìn về tác phẩm nghệ thuật – không cần đúng， không cần sai， chỉ cần thật. Nghệ thuật không tồn tại để được hiểu， mà để được cảm nhận. Và mỗi người cảm nhận theo cách riêng của mình， không ai giống ai.
Nhiều người vẫn nghĩ rằng muốn có góc nhìn về tác phẩm nghệ thuật sâu sắc thì phải học lịch sử mỹ thuật， phải biết trường phái này trường phái kia. Điều đó không sai， nhưng không đủ. Kiến thức chỉ là tấm bản đồ. Còn trải nghiệm mới là đôi chân. Tôi từng thấy một bác xe ôm đứng trước bức "Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ" của họa sĩ Tô Ngọc Vân và nói: "Tôi không biết vẽ， nhưng tôi thấy được cái lạnh của núi rừng trong bức này." Đó là một góc nhìn về tác phẩm nghệ thuật thuần khiết nhất， không bị bóp méo bởi lý thuyết. Vậy nên， lần tới khi đứng trước một tác phẩm， hãy thử quên hết những gì mình biết. Hãy để tác phẩm tự cất tiếng nói. Hãy để góc nhìn về tác phẩm nghệ thuật của bạn được sinh ra từ chính khoảnh khắc đó， chứ không phải từ một bài giảng nào. Bởi suy cho cùng。mỗi tác phẩm nghệ thuật chỉ thực sự sống khi có một đôi mắt dám nhìn nó bằng tất cả sự tò mò và im lặng.
