Một tác phẩm nổi bật về 7 loại hình nghệ thuật không chỉ đơn thuần là tác phẩm hay nhất của mỗi loại hìnhạihìnhnghệthuậtvànhữngtácphẩmnổibậtlàmnêntêntuổphát triển bản thân， mà còn là điểm giao thoa giữa kỹ thuật bậc thầy và hơi thở thời đại. Nhìn vào bảy lĩnh vực: hội họa， điêu khắc， kiến trúc， âm nhạc， văn học， sân khấu và điện ảnh， có thể thấy mỗi loại hình đều sản sinh những đỉnh cao riêng， nhưng điều khiến chúng trở nên “nổi bật” lại nằm ở khả năng neo giữ ký ức tập thể. Bức “Thiếu nữ bên hoa huệ” của Tô Ngọc Vân không chỉ đẹp về bố cục và màu sắc， mà còn là lát cắt tinh tế của Hà Nội thời kỳ chuyển mình. Tôi từng đứng rất lâu trước bức tranh này ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam。và cảm giác lạ lùng là càng nhìn kỹ， càng thấy dường như có tiếng thở nhẹ phía sau lớp sơn dầu.Điêu khắc và kiến trúc lại kể câu chuyện bằng chất liệu thô ráp hơn. Tượng Phật A Di Đà chùa Phật Tích (Bắc Ninh) với đường nét mềm mại， đôi mắt khép hờ， đã vượt khỏi khuôn khổ tôn giáo để trở thành biểu tượng của sự tĩnh tại. Kiến trúc không cần phải hoành tráng mới nổi bật. Chùa Một Cột chỉ là một khối nhỏ bé giữa quần thể， nhưng cái cách nó “mọc” lên từ cột đá giữa hồ nước đã khiến bao thế hệ kiến trúc sư phải suy nghĩ về sự cân bằng. Có lần tôi hỏi một người thợ cả ở làng nghề mộc。ông bảo: “Cái khó không phải là chạm rồng， mà là làm sao cho rồng thở được”. Nghe thì đơn giản， nhưng đó chính là tiêu chí của tác phẩm nổi bật về 7 loại hình nghệ thuật – phải vượt lên trên kỹ thuật để có hồn.Âm nhạc và văn học có lẽ là hai loại hình dễ chạm tới công chúng nhất， nhưng cũng dễ bị lãng quên nhất. “Tiếng đàn bầu” của Nguyễn Đình Thi không chỉ là một ca khúc， mà là một thử nghiệm táo bạo khi đưa âm sắc dân tộc vào cấu trúc giao hưởng. Tôi nhớ có lần nghe lại bản thu cũ trên đài， tiếng đàn bầu vang lên giữa dàn nhạc lớn。nghe như một sợi chỉ mảnh xuyên qua tấm vải dày. Văn học thì có “Truyện Kiều” – một tác phẩm mà mỗi thế hệ lại đọc ra một lớp nghĩa mới. Có người nói Nguyễn Du đã “phá” thể thơ lục bát truyền thống bằng cách đưa vào đó những từ ngữ bình dân đến mức khó ngờ. Điều đó khiến “Truyện Kiều” không chỉ là kiệt tác của văn học Việt Nam mà còn là tác phẩm nổi bật về 7 loại hình nghệ thuật ở khía cạnh ngôn ngữ.Sân khấu và điện ảnh là nơi kỹ thuật và cảm xúc va chạm mạnh nhất. Vở chèo “Quan Âm Thị Kính” qua bàn tay dàn dựng của NSND Trần Bảng đã thoát khỏi lối diễn xuống dòng， trở thành một chỉnh thể kịch tính đầy ám ảnh. Tôi vẫn nhớ cảnh Thị Kính bị oan， tiếng hát chèo không còn là “hát” nữa mà là tiếng nấc bật ra từ cổ họng. Điện ảnh Việt Nam có “Cánh đồng hoang” của Nguyễn Hồng Sến – một tác phẩm nổi bật về 7 loại hình nghệ thuật ở góc độ hình ảnh và âm thanh. Cảnh máy bay trực thăng quần thảo trên cánh đồng nước， tiếng động cơ hòa với tiếng đàn tranh， tạo nên một thứ ngôn ngữ điện ảnh riêng。không lẫn với bất kỳ nền điện ảnh nào. Có người bảo phim này “khô”， nhưng cái khô ấy lại chính là chất.
Nhìn lại bảy loại hình， điểm chung của những tác phẩm nổi bật không phải là sự hoàn hảo về kỹ thuật， mà là khả năng tạo ra một khoảng lặng – chỗ mà người xem， người nghe có thể tự chen vào cảm xúc của mình. Một bức tranh， một bản nhạc。một vở diễn hay một thước phim chỉ thực sự sống khi nó không giải thích hết mọi thứ. Có lẽ vì vậy mà sau bao nhiêu năm， “Thiếu nữ bên hoa huệ” vẫn khiến người ta phải nín thở， “Truyện Kiều” vẫn khiến người ta tranh cãi， và “Cánh đồng hoang” vẫn khiến người ta im lặng rất lâu sau khi màn hình tắt. Đó là cách những tác phẩm nổi bật về 7 loại hình nghệ thuật tự khẳng định mình， không cần đến những lời giới thiệu dài dòng.
