Ngồi trong quán cà phê sách trên đường Nguyễn Văn BìnhịluậnvănhọcTPHCMKhingườitrẻtìmlạihồnViệtgiữaphốthịcá diêu hồng cuối tuần， tôi nghe hai cô sinh viên tranh luận về Truyện Kiều. Một cô nói: "Thúy Kiều không chỉ khóc cho mình， mà khóc cho cả những kiếp hồng nhan bạc mệnh." Cô kia phản đối: "Nhưng nếu chỉ khóc thương， sao Kiều không phản kháng?" Cuộc tranh cãi ấy chính là một dạng nghị luận văn học TPHCM đang diễn ra âm thầm nhưng mạnh mẽ. Không cần diễn đàn lớn。
không cần hội thảo hoành tráng， văn học vẫn len lỏi vào đời sống sinh viên， vào những buổi học thêm， vào các nhóm đọc sách ngoại khóa.Tôi từng dự một buổi sinh hoạt câu lạc bộ văn học tại trường THPT chuyên Lê Hồng Phong. Chủ đề là "Hình tượng người phụ nữ trong thơ Hồ Xuân Hương". Một nam sinh lớp 11 đứng lên phản biện: "Thơ bà nói chuyện ấy mà vẫn thanh tao， vậy có phải bà đang dùng tiếng cười để đối mặt với định kiến?" Giáo viên hướng dẫn mỉm cười， không trả lời ngay mà để cả lớp tự tranh luận. Đó là cách nghị luận văn học TPHCM được nuôi dưỡng – không áp đặt， không rập khuôn theo đáp án. Học sinh được khuyến khích đọc lại tác phẩm， tìm chi tiết nhỏ。phản biện lẫn nhau. Tôi thấy nhiều em say sưa đến mức quên giờ ra chơi， tranh nhau phát biểu đến mức cô giáo phải nhắc nhở.Không chỉ trong trường học， nghị luận văn học TPHCM còn xuất hiện trên các diễn đàn mạng. Một bài viết phân tích bài thơ "Đồng chí" của Chính Hữu đăng trên group Văn học Sài Gòn nhận hơn 500 bình luận. Người thì khen cách phân tích mới mẻ。người thì phản đối vì cho rằng tác giả bài viết đã suy diễn quá xa. Cuộc tranh luận kéo dài nhiều ngày， và điều đáng quý là nó không dừng ở việc khen chê. Nhiều bạn trẻ sau đó tự tìm đọc lại bài thơ， tự viết cảm nhận riêng. Một bạn comment: "Đọc xong mới thấy mình hiểu sai về hình ảnh 'đầu súng trăng treo' bấy lâu." Những trao đổi như vậy khiến văn học không còn là môn học khô khan mà trở thành đời sống.Điều làm tôi chú ý là sự kết hợp giữa nghị luận văn học TPHCM và các loại hình nghệ thuật khác. Có nhóm sinh viên trường Nhân Văn tổ chức đêm thơ kết hợp nhạc jazz， họ đọc thơ Xuân Diệu trên nền nhạc ngẫu hứng. Một bạn nữ nói với tôi: "Em muốn thơ không chỉ nằm trên giấy." Họ còn mời khán giả viết cảm nhận tại chỗ， sau đó chọn ra ba bài hay nhất để trao giải. Những bài viết ấy không theo cấu trúc nghị luận cứng nhắc， có khi chỉ là vài câu ngắn， nhưng chạm được vào cảm xúc. Tôi nghĩ đó là hướng đi riêng của Sài Gòn: văn học gắn với trải nghiệm， với không gian sống。
với nhịp thở của thành phố.Tất nhiên vẫn có những hạn chế. Nhiều bạn trẻ khi làm nghị luận văn học TPHCM vẫn sa vào lối viết sáo rỗng。dựa dẫm vào văn mẫu. Một giáo viên dạy văn tại quận 3 kể với tôi: "Có em học sinh thuộc lòng mười bài văn mẫu， nhưng khi hỏi cảm nhận thật về nhân vật Chí Phèo thì em im lặng." Điều này đáng buồn， nhưng cũng là động lực để những người làm giáo dục thay đổi cách dạy. Tôi tin rằng khi học sinh được khuyến khích nói lên chính kiến， được tranh luận một cách tôn trọng， các em sẽ tìm thấy niềm vui trong việc đọc và viết. Và nghị luận văn học TPHCM sẽ không còn là những bài kiểm tra khô khan， mà là những cuộc trò chuyện thực sự về con người và cuộc đời.
