Một buổi tối tháng 3 tại TP.HCMÝnghĩacủaphêbìnhnghệthuậtKhingườiviếtđứnggiữatácphẩmvàcôngchúbánh mì truyền thống， sau khi xem xong vở kịch “Lũy tre” của đạo diễn Trần Minh， tôi nghe hai khán giả trẻ tranh luận gay gắt ngay trước sảnh nhà hát. Một người nói vở diễn “đẹp nhưng rỗng”。người kia phản bác: “Cậu thấy rỗng vì cậu không hiểu chất liệu dân gian”. Cuộc tranh cãi ấy， dù không có hồi kết， lại chính là minh chứng sống động cho ý nghĩa của phê bình nghệ thuật – không phải để phán xét đúng sai， mà để mở ra những tầng hiểu mới. Phê bình nghệ thuật， xét đến cùng， là cây cầu nối giữa tác phẩm và công chúng， giúp người xem không dừng lại ở cảm xúc bề mặt mà bước vào cuộc đối thoại với tác giả và với chính mình.Tôi từng đọc một bài phê bình của nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hùng về triển lãm sơn mài của họa sĩ Lê Thị Kim tại Hà Nội. Bài viết không dùng một lời khen sáo rỗng nào， thay vào đó， tác giả chỉ ra cách Kim sử dụng vỏ trứng và then đỏ để tạo ra hiệu ứng “ánh sáng lạnh” – một chi tiết mà nếu không có người am hiểu， khán giả thường bỏ qua. Chính những phân tích như vậy làm nên ý nghĩa của phê bình nghệ thuật: nó không áp đặt cảm nhận， mà trang bị cho người đọc “lăng kính” để tự nhìn. Tôi nhớ có lần đứng trước bức “Mẹ và con” của Kim， tôi chỉ thấy một bố cục đơn giản. Sau khi đọc phê bình。tôi mới nhận ra lớp sơn mài ẩn chứa hàng chục lớp lang， mỗi lớp là một lần tác giả dừng lại， suy tư. Phê bình hay không làm thay đổi tác phẩm， nhưng nó thay đổi cách ta đứng trước tác phẩm.
Nhiều người vẫn nghĩ phê bình nghệ thuật là đặc quyền của giới hàn lâm. Sai. Trong một lần trò chuyện với nhóm sinh viên mỹ thuật tại Đại học Nghệ thuật Huế。tôi chứng kiến một bạn trẻ đăng bài phê bình ngắn về bộ phim “Bên trong vỏ kén vàng” lên mạng xã hội. Bài viết chỉ vỏn vẹn 300 chữ， nhưng đặt đúng câu hỏi: “Tại sao nhân vật chính không bao giờ nhìn thẳng vào ống kính”. Câu hỏi ấy lan truyền， kéo theo hàng trăm bình luận phân tích. Ý nghĩa của phê bình nghệ thuật nằm ở đó – không phải ở độ dài hay học vị người viết， mà ở khả năng khơi gợi một cuộc trò chuyện. Khi phê bình trở thành đối thoại cộng đồng， nó không còn là bản án mà là lời mời gọi cùng suy ngẫm.Dĩ nhiên， phê bình nghệ thuật cũng có mặt trái. Tôi từng thấy những bài viết chỉ nhằm hạ bệ tác giả， dùng từ ngữ nặng nề để chứng tỏ cái tôi của người viết. Một lần， sau khi đọc một bài phê bình gọi tác phẩm điêu khắc của một nghệ sĩ trẻ là “rác rưởi”。tôi tự hỏi: nếu phê bình không giúp người đọc hiểu thêm， không giúp tác giả nhìn lại mình， thì nó để làm gì?Phê bình thiếu thiện chí không còn là phê bình – nó là bạo lực ngôn từ. May mắn thay， ở Việt Nam， những cây bút phê bình nghiêm túc như Phan Cẩm Thượng， Nguyễn Quân vẫn đang âm thầm làm công việc gieo mầm: họ viết để kéo công chúng lại gần hơn với nghệ thuật， chứ không phải để đẩy nghệ sĩ ra xa.Nhìn từ góc độ cá nhân， tôi tin rằng ý nghĩa của phê bình nghệ thuật là ở sự trung thực. Một người phê bình giỏi không cần phải thông thái hơn tác giả， nhưng phải thành thật với cảm nhận của mình và đủ hiểu biết để lý giải cảm nhận ấy. Họ có thể khen， có thể chê， nhưng trên hết。
họ phải mở ra một khoảng trống cho người đọc tự bước vào. Nếu ví tác phẩm nghệ thuật là một căn phòng， thì phê bình là ngọn đèn nhỏ đặt ở góc – không thay đổi căn phòng， nhưng đủ để ta nhìn thấy những góc khuất mình từng bỏ qua. Và đôi khi， chỉ cần thế là đủ.
