“Tổ sân khấu là ai” – câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại khiến nhiều người trong giới sân khấu TP.HCM phải dừng lại vài giây trước khi trả lời. Không phải vì họ không biếtổsânkhấulàaiGócnhìntừnhữngngườitrongcuộbắp cải giá rẻ。mà vì khái niệm này đang bị hiểu theo quá nhiều cách khác nhau. Có người bảo tổ sân khấu là người đứng ra lo toàn bộ phần hậu cần， từ ánh sáng， âm thanh đến đạo cụ. Người khác lại khẳng định đó là “ông bầu” chịu trách nhiệm về mặt pháp lý và tài chính cho một vở diễn. Thực tế， trong một buổi tập duyệt sáng 12-5 tại Nhà hát Bến Thành， tôi chứng kiến cảnh anh Tấn Phát – người được giới thiệu là tổ sân khấu – vừa điều chỉnh dàn đèn vừa ký giấy thanh toán tiền thuê thiết bị. Anh cười: “Tổ sân khấu là ai ư?Là người không được phép vắng mặt， dù chẳng ai nhớ tên mình trên poster”Vậy tổ sân khấu là ai trong mắt những người làm nghề lâu năm?Chị Ngọc Hân， phó đoàn kịch nói IDECAF， kể lại: “Hồi tôi mới vào nghề， tổ sân khấu là người lo từng bữa ăn cho đoàn， lo chỗ ngủ。lo cả việc diễn viên quên lời thoại thì nhắc tuồng. Giờ thì khác rồi， tổ sân khấu là ai phụ thuộc vào quy mô vở diễn” Chị lấy ví dụ vở “Người vợ ma” hồi tháng 3 vừa qua – tổ sân khấu ở đây là một nhóm ba người， mỗi người phụ trách một mảng: người lo kỹ thuật， người lo diễn viên， người lo giấy tờ với cơ quan chức năng. Sự phân chia này cho thấy câu hỏi “tổ sân khấu là ai” không có câu trả lời duy nhất， mà thay đổi theo từng dự án.
Đi sâu vào khía cạnh pháp lý， luật sư Trần Minh Khoa – người từng tư vấn cho nhiều sân khấu xã hội hóa – giải thích rằng trong giấy phép biểu diễn， tổ sân khấu là ai được xác định là người đại diện theo pháp luật của đơn vị tổ chức biểu diễn. “Nếu xảy ra sự cố， cơ quan quản lý sẽ gọi đúng người này. Trên thực tế， nhiều vở diễn ghi tên một nghệ sĩ nổi tiếng làm tổ sân khấu。nhưng người thực sự điều hành lại là trưởng đoàn hoặc quản lý sản xuất” Điều này lý giải vì sao có những tranh cãi không hồi kết khi khán giả hỏi tổ sân khấu là ai sau mỗi vở diễn đình đám. Khán giả thấy tên ông bầu trên banner， nhưng người bấm nút chạy chương trình lại là một cái tên hoàn toàn xa lạ.Thực tế ở các sân khấu nhỏ。sinh viên， câu lạc bộ kịch nghiệp dư， tổ sân khấu là ai lại càng mơ hồ. Trong một buổi diễn báo cáo của CLB Kịch Trẻ quận 3 cuối tháng 4， tôi thấy cô sinh viên năm hai tên Vy vừa chạy đi mượn micro vừa ghi chép sổ sách. Cô được cả nhóm gọi là “tổ sân khấu” nhưng khi hỏi cụ thể công việc， cô lúng túng: “Em lo hết， từ xin phép hội trường đến mua nước cho diễn viên. Nhưng em không biết mình có đúng là tổ sân khấu không， hay chỉ là người giúp việc không lương” Câu chuyện này phản ánh một thực tế: khái niệm tổ sân khấu là ai đang bị lạm dụng và hiểu sai ở nhiều cấp độ khác nhau， từ chuyên nghiệp đến nghiệp dư.
Nhìn từ góc độ của người trong cuộc， tôi cho rằng câu hỏi “tổ sân khấu là ai” không nên chỉ dừng ở định nghĩa chức danh. Nó là câu hỏi về trách nhiệm và sự ghi nhận. Một tổ sân khấu giỏi có thể cứu cả vở diễn khỏi thảm họa， nhưng thường không được nhắc tên trong lời cảm ơn. Trong khi đó， những người được gọi là tổ sân khấu trên giấy tờ đôi khi chưa từng đặt chân đến sàn tập. Sự chênh lệch này khiến việc trả lời “tổ sân khấu là ai” trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Có lẽ， thay vì cố gắng tìm một định nghĩa cứng nhắc， giới sân khấu nên nhìn thẳng vào thực tế: ai là người chịu trách nhiệm thực sự cho đêm diễn。người đó xứng đáng được gọi là tổ sân khấu – bất kể danh xưng chính thức là gì.
