rong một buổi triển lãm nhỏ ở quận 3ệnbênlềnghệthuậtthịgiácKhiánhsángvàbóngtốikểchuyệlưu ý khi mua xe ô tô， tôi đứng rất lâu trước bức ảnh chụp một góc chợ đêm Sài Gòn. Tác giả không chụp toàn cảnh nhộn nhịp。chỉ chụp bóng của người bán hàng rong đổ dài trên nền gạch， bên cạnh là vệt sáng vàng từ chiếc đèn dầu. Chuyện bên lề nghệ thuật thị giác nhiều khi nằm ở những chi tiết tưởng như vô nghĩa ấy. Người xem thường bị cuốn vào chủ thể chính， nhưng thứ khiến bức ảnh sống lại là cách tác giả xử lý vùng tối， để nó không chết mà vẫn thở.Tôi có dịp trò chuyện với một họa sĩ trẻ làm tranh sơn mài. Cô kể， mỗi lần pha màu， cô phải chờ lớp sơn khô se mặt rồi mới mài. Chuyện bên lề nghệ thuật thị giác ở đây là thời gian. Không phải thời gian sáng tác， mà là thời gian chờ đợi. Cô bảo: “Mài sớm quá， lớp màu chưa kịp ổn định， bức tranh sẽ bị đục. Mài muộn quá， mất đi độ trong” Nghe thì đơn giản。
nhưng để cảm nhận được độ se mặt của sơn， người nghệ sĩ phải làm việc trong một không gian có ánh sáng tự nhiên ổn định. Nhiều xưởng sơn mài ở Hà Nội vẫn giữ thói quen mở cửa sổ hướng đông， đón nắng sớm， vì ánh sáng nhân tạo không cho họ cảm giác chính xác về độ ẩm của lớp sơn.Chuyện bên lề nghệ thuật thị giác không chỉ nằm trong xưởng vẽ. Nó còn ở cách người ta treo tranh. Một lần đến nhà một nhà sưu tập， tôi thấy ông treo bức tranh trừu tượng khổ lớn ngay cạnh cửa sổ lớn. Ánh nắng chiều trực tiếp đổ lên mặt tranh， làm màu acrylic bóng lên， mất đi độ nhám. Ông giải thích: “Tôi thích nhìn tranh dưới nhiều thứ ánh sáng khác nhau. Sáng thì thấy nó nhẹ， chiều thì thấy nó nặng” Cách lý giải ấy nghe có vẻ cảm tính， nhưng lại rất thực tế. Nghệ thuật thị giác không tồn tại trong chân không. Nó chịu tác động của môi trường trưng bày， của thói quen thưởng thức， và cả của những yếu tố tưởng như không liên quan như hướng nhà。giờ giấc， hay thậm chí là mùi của không gian.Có một câu chuyện khác khiến tôi nhớ mãi. Một nhóm sinh viên mỹ thuật tổ chức triển lãm trong một hẻm nhỏ trên đường Phạm Ngũ Lão. Họ không có đèn rọi chuyên dụng。chỉ dùng đèn bàn và đèn ngủ. Kết quả là các tác phẩm sắp đặt bằng vật liệu tái chế trở nên sống động hơn hẳn so với khi trưng bày trong gallery có điều hòa. Chuyện bên lề nghệ thuật thị giác đôi khi là sự thiếu thốn. Thiếu thiết bị， thiếu không gian， lại buộc người làm nghệ thuật phải sáng tạo trong cách kể chuyện bằng hình ảnh. Tôi không nói rằng thiếu thốn là tốt， nhưng nó tạo ra một thứ ngôn ngữ thị giác khác， gần gũi hơn với người xem bình thường.Điều tôi nhận ra sau nhiều năm quan sát: chuyện bên lề nghệ thuật thị giác thường bị bỏ qua vì nó không nằm trong phần thuyết minh tác phẩm. Người ta hay hỏi tác giả muốn nói gì， nhưng ít khi hỏi tác giả đã làm việc trong điều kiện nào， đã chờ đợi ra sao， đã thay đổi ánh sáng bao nhiêu lần để có được một khoảnh khắc vừa ý. Những câu hỏi ấy mới là phần chìm của tảng băng. Và đôi khi， chính phần chìm ấy lại là thứ khiến tác phẩm có sức nặng. Không phải cứ nói to， nói nhiều là hay. Có những bức ảnh chỉ cần một vệt sáng đúng chỗ， một bóng tối đủ sâu， là đủ để người xem đứng lại rất lâu。như tôi đã từng đứng trong buổi triển lãm nhỏ ở quận 3.
