rong một buổi hội thảo gần đây tại Hà NộiĐặcđiểmlíluậnvănhọcGócnhìntừthựctiễnnghiêncứuvàgiảngdạkhoai tây cuối tuần， khi được hỏi về việc vận dụng lí luận văn học vào phân tích tác phẩm， nhiều sinh viên ngành Ngữ văn tỏ ra lúng túng. Họ thuộc lòng định nghĩa về chủ nghĩa cấu trúc， phê bình sinh thái hay lí thuyết tiếp nhận。nhưng lại không chỉ ra được những đặc điểm lí luận văn học hiện diện ngay trong cách họ đọc một bài thơ. Điều này phản ánh một thực tế: lí luận văn học thường bị coi là lĩnh vực trừu tượng， xa rời đời sống văn chương. Thế nhưng， chính những đặc điểm lí luận văn học – tính hệ thống， tính lịch sử， tính thực tiễn và tính mở – lại là công cụ đắc lực để người đọc không bị lạc lối giữa rừng tác phẩm.Một đặc điểm lí luận văn học dễ nhận thấy là tính hệ thống. Không giống như những lời bình tản mạn， lí luận văn học xây dựng các khái niệm， phạm trù có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Chẳng hạn， khi nghiên cứu truyện ngắn 'Chí Phèo' của Nam Cao， người ta có thể vận dụng hệ thống lí luận về nhân vật， về kết cấu， về điểm nhìn trần thuật. Nhờ tính hệ thống。việc phân tích trở nên mạch lạc， tránh được sự tùy tiện. Tuy nhiên， cũng chính tính hệ thống này đôi khi khiến lí luận văn học trở nên khô khan nếu người sử dụng không biết linh hoạt. Tôi từng chứng kiến một giờ giảng về thơ Nôm， giáo viên dành quá nhiều thời gian cho việc định nghĩa thể thơ mà quên đi cảm xúc của người đọc – một sự đánh đổi không đáng.
Đặc điểm lí luận văn học không thể bỏ qua là tính lịch sử. Các lí thuyết văn học ra đời trong những bối cảnh cụ thể， chịu sự chi phối của tư tưởng và xã hội đương thời. Chủ nghĩa hiện sinh gắn với không khí châu Âu sau Thế chiến thứ hai， còn phê bình nữ quyền bùng nổ cùng làn sóng đấu tranh của phụ nữ thập niên 1960. Ở Việt Nam， lí luận văn học Mác-xít du nhập từ những năm 1930 và có ảnh hưởng sâu rộng đến cách đọc tác phẩm trong nhiều thập kỷ. Nhận diện tính lịch sử giúp người nghiên cứu không áp đặt những tiêu chuẩn của hôm nay lên tác phẩm quá khứ. Tôi nhớ một bài viết phê bình 'Truyện Kiều' bằng lí thuyết hậu hiện đại， đọc mà thấy gượng gạo vô cùng。bởi người viết đã bỏ qua bối cảnh văn hóa – xã hội của thế kỷ XIX.Tính thực tiễn là đặc điểm lí luận văn học thường bị hiểu lầm. Nhiều người cho rằng lí luận chỉ để trên giảng đường， nhưng thực tế nó xuất phát từ nhu cầu giải quyết những vấn đề cụ thể của đời sống văn học. Khi một tác phẩm mới xuất hiện và gây tranh cãi， giới phê bình thường viện dẫn lí luận để đưa ra tiêu chí đánh giá. Ví dụ， sự kiện tiểu thuyết 'Mình và họ' của Nguyễn Bình Phương được đưa vào giảng dạy đại học đã kéo theo những cuộc thảo luận về tiêu chí thẩm mỹ và giá trị văn học – đó chính là lí luận văn học đang vận hành trong thực tiễn. Đặc điểm này cho thấy lí luận không hề xa rời mà luôn đồng hành cùng sáng tác và tiếp nhận.Cuối cùng， tính mở của lí luận văn học khiến nó không ngừng vận động. Các lí thuyết mới như phê bình sinh thái， lí thuyết mạng lưới hay nghiên cứu liên ngành đang thách thức những quan niệm quen thuộc. Ở Việt Nam。việc ứng dụng lí thuyết hệ thống vào nghiên cứu văn học dân gian đã mở ra những hướng đi thú vị. Tính mở cũng là lời nhắc nhở rằng không có lí thuyết nào là chân lý cuối cùng. Người làm lí luận cần tỉnh táo để không biến công cụ thành giáo điều. Nhìn từ góc độ này， đặc điểm lí luận văn học chính là sự phản tư không ngừng về cách chúng ta hiểu văn chương.
