Ngồi ở quán cà phê vỉa hè trên đường Nguyễn DuệnbênlềlíluậnvănhọcKhilíthuyếtchạmngõđờithườhướng dẫn vay vốn ngân hàng， tôi nghe hai sinh viên văn khoa tranh luận về “chuyện bên lề lí luận văn học”. Một cậu nói: “Lí luận gì mà toàn thuật ngữ， đọc muốn xỉu”. Cô bạn phản bác: “Thế mày nghĩ Tản Đà ngồi viết ‘chuyện bên lề lí luận văn học’ kiểu gì”. Thật ra。chuyện bên lề lí luận văn học chưa bao giờ xa lạ. Nó nằm ngay trong cách một người cầm bút， cách một độc giả phản ứng， cách một nhà phê bình “bắt mạch” tác phẩm. Có điều， người ta thường chỉ nhìn thấy phần lí thuyết khô khan mà quên mất những mẩu chuyện nhỏ， những va vấp đời thường đã nuôi dưỡng nó.Lần tôi dự một buổi tọa đàm về phê bình sinh thái， diễn giả say sưa nói về “chuyện bên lề lí luận văn học” trong thơ Nguyễn Trãi. Ông kể: “Các anh chị cứ tưởng lí luận là chuyện của sách vở. Nhưng khi Nguyễn Trãi viết ‘Côn Sơn ca’。ông đâu có nghĩ đến lí thuyết. Vậy mà hậu thế vẫn có thể đọc ra tư duy sinh thái， một dạng chuyện bên lề lí luận văn học” Cả hội trường cười. Tôi chợt nhận ra， chuyện bên lề lí luận văn học không phải là thứ gì cao siêu. Nó là những mảnh ghép lịch sử， những tình cờ trong đời sống tác giả， những phản ứng tưởng như ngẫu nhiên của người đọc. Một cuốn sách bị thất lạc， một bản thảo bị từ chối， một lời giới thiệu của người bạn — tất cả đều có thể trở thành chuyện bên lề lí luận văn học.
Nhưng nói đi cũng phải nói lại. Không ít người lạm dụng chuyện bên lề lí luận văn học để biện minh cho sự lười biếng. Họ bảo: “Lí thuyết làm gì cho mệt， cứ đọc tác phẩm là đủ”. Sai. Chuyện bên lề lí luận văn học chỉ có giá trị khi nó gắn với một nền tảng lí luận nhất định. Ví dụ， khi nghiên cứu Truyện Kiều， nếu chỉ kể chuyện Nguyễn Du đi sứ， gặp gỡ này kia mà không đặt trong khung lí thuyết về thể loại。về thi pháp， thì dễ rơi vào lối kể lể. Ngược lại， một nhà nghiên cứu giỏi thường biết chọn chuyện bên lề lí luận văn học nào để làm sáng tỏ vấn đề. Họ không kể tràn lan. Họ chọn chi tiết đắt giá.Tôi nhớ một lần đọc bài phê bình của một cây bút trẻ về tiểu thuyết “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường. Bài viết mở đầu bằng chuyện tác giả từng đi thực tế ở một làng quê， chứng kiến cảnh tranh chấp đất đai. Người viết gọi đó là “chuyện bên lề lí luận văn học” — một chi tiết nhỏ nhưng làm bật lên tư duy phê bình xã hội học. Tôi thấy cách làm này thông minh. Nó không rơi vào lối hàn lâm khô cứng， cũng không sa vào kể chuyện tản mạn. Chuyện bên lề lí luận văn học ở đây đóng vai trò như một cánh cửa mở vào tác phẩm， chứ không phải là đích đến.Thế mới thấy， chuyện bên lề lí luận văn học có thể là một lối đi hẹp nhưng đầy thú vị. Nó đòi hỏi người viết vừa có kiến thức lí luận。vừa có vốn sống. Không thể chỉ ngồi một chỗ đọc sách lí thuyết rồi tưởng tượng ra chuyện bên lề. Cũng không thể chỉ đi lang thang nghe ngóng rồi gán ghép lí thuyết. Cái hay của chuyện bên lề lí luận văn học là sự va đập giữa lí thuyết và đời sống， giữa cái khái quát và cái cụ thể. Một khi làm được điều đó， lí luận văn học không còn là mớ lí thuyết xa rời. Nó trở thành công cụ để hiểu đời， hiểu người， và hiểu chính mình.
