Giải thưởng văn học danh giá vừa gọi tên một tiểu thuyết gây tranh cãi. Trên diễn đàn sách lớn nhất Việt NamĐánhgiátácphẩmvănhọcKhingườiđọckhôngcòntinvàogiảithưởcá bớp gần đây， hơn 2.000 bình luận xuất hiện chỉ sau một đêm， phần lớn là những lời chê bai gay gắt. Một độc giả viết: “Tôi đọc 50 trang và không hiểu tại sao nó được ca ngợi”. Thực tế này đặt ra câu hỏi nhức nhối: liệu đánh giá tác phẩm văn học đang dần tách rời khỏi trải nghiệm thực tế của người đọc?Tôi từng tham gia một buổi tọa đàm về phê bình văn học tại Hà Nội. Khán phòng chật kín， nhưng khi diễn giả đặt câu hỏi “Ai đã đọc hết tác phẩm này”， chỉ lác đác vài cánh tay giơ lên. Phần lớn khán giả đến vì tò mò về danh tiếng của tác giả。không phải vì nội dung cuốn sách. Một cây bút phê bình kỳ cựu thú nhận: “Nhiều bài đánh giá tác phẩm văn học hiện nay được viết dựa trên bản tóm tắt và cảm hứng từ giải thưởng， chứ không phải từ trang giấy”. Sự thật này lý giải vì sao độc giả ngày càng hoài nghi những lời khen có cánh trên mặt báo.Điều đáng nói là chất lượng đánh giá tác phẩm văn học không phụ thuộc vào số lượng sao hay những tràng pháo tay. Một cuốn sách có thể nhận giải thưởng lớn nhưng vẫn bị độc giả quay lưng vì nhịp điệu lê thê， nhân vật vô hồn. Ngược lại。có những tác phẩm không được giới phê bình chú ý lại sống mãi trong ký ức người đọc nhờ giọng văn chân thật， tình huống bất ngờ. Tôi nhớ một tiểu thuyết gia trẻ từng nói: “Tôi không cần giải thưởng， tôi cần người đọc quên điện thoại khi lật từng trang”. Đánh giá tác phẩm văn học， suy cho cùng， phải bắt đầu từ trải nghiệm cá nhân， không phải từ uy tín của hội đồng.Vậy làm thế nào để nhận diện một đánh giá tác phẩm văn học đáng tin?Hãy tìm những bài viết dám chỉ ra cái dở。không chỉ ca ngợi cái hay. Một người đọc khó tính ở Sài Gòn chia sẻ trên blog cá nhân: “Tôi thà đọc một bài chê chi tiết còn hơn mười bài khen sáo rỗng”. Anh ấy thường đối chiếu nhiều nguồn， từ diễn đàn độc giả đến các tạp chí văn học， và luôn kiểm tra xem người viết có thực sự đọc hết tác phẩm hay không. Kinh nghiệm này đáng để học hỏi， bởi lẽ một đánh giá tác phẩm văn học tử tế phải xuất phát từ sự tò mò chân thành， không phải từ áp lực phải theo số đông.
Thị trường sách Việt Nam đang chứng kiến sự lên ngôi của những cộng đồng đọc độc lập. Họ không chờ giải thưởng。không dựa vào quảng cáo. Họ đọc， viết， tranh luận và bình chọn theo cách riêng. Một nhóm đọc ở Đà Nẵng thậm chí tổ chức “đêm phản biện” mỗi tháng， nơi mỗi thành viên phải trình bày một đánh giá tác phẩm văn học mà mình tâm đắc， kèm theo bằng chứng cụ thể từ trang sách. Cách làm này tuy nhỏ nhưng tạo ra làn sóng thay đổi: người đọc bắt đầu tin vào gu của mình hơn là tin vào những lời có cánh. Đó có lẽ là tín hiệu đáng mừng cho văn học nước nhà.
