Một buổi sáng cuối thuănhọclànhânhọcGócnhìntừnhữngtrangviếtđờithườchia sẻ về sử dụng mạng xã hội hiệu quả， tôi ngồi ở quán cà phê vỉa hè trên phố Đinh Liệt， Hà Nội， nghe hai người đàn ông trung niên tranh luận về một cuốn tiểu thuyết mới. Một người nói: “Truyện này chẳng có cốt truyện gì cả， chỉ toàn tâm lý nhân vật， đọc buồn ngủ” Người kia lắc đầu: “Thế mới là văn học chứ. Nhân vật như ngoài đời， mình thấy mình trong đó” Cuộc trò chuyện ấy khiến tôi nhớ đến một khái niệm đã cũ nhưng chưa bao giờ thôi đúng: văn học là nhân học. Không phải ngẫu nhiên mà các nhà văn lớn thường bị ám ảnh bởi câu hỏi con người là gì。và mỗi tác phẩm để lại dấu ấn đều là một lát cắt của đời sống tinh thần nhân loại.Nhìn vào văn học Việt Nam đương đại， có thể thấy rõ điều này qua những tác phẩm khai thác đời sống cá nhân với độ phân giải cao. Nguyễn Ngọc Tư trong “Cánh đồng bất tận” không kể một câu chuyện ly kỳ， mà đào sâu vào nỗi đau của những người phụ nữ bị bỏ rơi， vào sự tha hóa của tình thân khi nghèo đói bủa vây. Đọc xong， người ta không nhớ tình tiết， mà nhớ cảm giác nhói lòng trước một nhân vật như chị Út， như cha của cô con gái nhỏ. Đó là nhân học – văn học không miêu tả con người như một khái niệm trừu tượng， mà như một sinh thể với những mâu thuẫn， những vết thương cụ thể. Thực tế。nhiều nhà nghiên cứu văn học đã chỉ ra rằng độc giả ngày càng tìm đến những tác phẩm có khả năng “chạm” vào trải nghiệm cá nhân， thay vì những câu chuyện sử thi hoành tráng. Điều này lý giải vì sao các tản văn， truyện ngắn về đời thường lại có sức sống lâu bền.
Tôi có lần dự một buổi ra mắt sách ở phố Lý Thường Kiệt， tác giả là một cây bút trẻ sinh năm 1995. Bạn ấy kể rằng mình viết về những người bán hàng rong， về bà cụ nhặt rác， về cậu shipper mắc chứng trầm cảm. Có người trong khán phòng hỏi: “Những nhân vật ấy có gì đặc biệt mà viết” Tác giả trả lời: “Không có gì đặc biệt cả. Nhưng họ là con người. Và tôi muốn viết để thấy họ không bị lãng quên” Câu trả lời ấy chính là tuyên ngôn của văn học nhân học. Khi văn chương chạm đến những số phận bình thường， nó không chỉ phản ánh xã hội mà còn tạo ra một không gian để người đọc nhận diện chính mình. Một cuốn sách hay về nhân học văn học không cần phải dày cộp hay dùng từ ngữ hoa mỹ;nó cần sự trung thực đến mức có thể khiến người ta phải gấp sách lại。nhìn ra đường phố và thấy những nhân vật ấy đang đi lại giữa đời thường.Điều đáng nói là nhân học trong văn học không đồng nghĩa với việc sao chép đời sống một cách máy móc. Nếu chỉ ghi chép hiện thực， tác phẩm sẽ rơi vào tình trạng phóng sự hóa， thiếu đi chiều sâu của sự tưởng tượng. Nhà văn Bảo Ninh từng nói rằng “văn học là nhân học” nhưng nhân học ở đây phải được nâng lên bằng chất văn， bằng khả năng đặt ra những câu hỏi mà khoa học xã hội không thể trả lời trọn vẹn. Chẳng hạn， trong “Nỗi buồn chiến tranh”， ông không chỉ kể lại những trận đánh， mà còn khắc họa nỗi cô đơn tận cùng của người lính sau khi trở về， cái cảm giác lạc lõng giữa chính quê hương mình. Đó là lúc văn học vượt lên trên tư liệu lịch sử để trở thành một dạng nhân học tinh thần。nơi con người được nhìn nhận như một thực thể đa chiều， không thể quy giản vào bất kỳ nhãn mác nào.Từ góc nhìn cá nhân， tôi cho rằng sức mạnh của văn học nhân học nằm ở khả năng tạo ra sự đồng cảm. Một khi người đọc nhận ra nhân vật không phải là một “người khác” xa lạ mà là một phần của chính mình， văn học hoàn thành sứ mệnh nhân bản của nó. Giữa thời đại mà thông tin văn học là nhân học tin tức tràn ngập， người ta dễ bị cuốn vào những câu chuyện giật gân， nhưng rồi lại nhanh chóng quên. Chỉ những tác phẩm chạm đến phần người sâu thẳm mới ở lại lâu bền. Và có lẽ， mỗi nhà văn chân chính đều ý thức được rằng mình đang viết về con người。cho con người， và bằng tất cả những gì thuộc về con người.
