Buổi tọa đàm “Nhận định văn học Hà Nội” tại Viện Văn học sáng 12/10 không có ghế trống. Khán phòng chật kín sinh viênậnđịnhvănhọcHàNộiNhịpthởđôthịquatừngtrangviếcá basa mới nhất， nhà nghiên cứu và cả những người yêu chữ. PGS.TS Trần Minh Hạnh mở đầu bằng một câu hỏi gọn: “Văn học Hà Nội hôm nay có còn là trung tâm” – và lập tức， cả hội trường xôn xao. Đó không phải câu hỏi mới， nhưng cách đặt vấn đề thẳng thắn ấy cho thấy nhận định văn học Hà Nội đang bước vào giai đoạn cần được nhìn lại từ gốc rễ.Từ đầu thế kỷ XX， Hà Nội đã là cái nôi của những tên tuổi lớn: Nguyễn Công Hoan， Vũ Trọng Phụng， Nam Cao. Họ viết về phố phường， về những kiếp người nhỏ bé， về cái đói và cái xấu. Đọc lại “Số đỏ” hay “Chí Phèo”， tôi vẫn thấy hơi lạnh của gió mùa đông bắc len vào từng câu chữ. Nhận định văn học Hà Nội thời kỳ này thường nhấn mạnh tính hiện thực phê phán， nhưng ít ai để ý rằng chính nhịp sống đô thị – tiếng tàu điện， gánh hàng rong， mùi than tổ ong – đã tạo nên chất liệu không thể trộn lẫn. Một nhận định văn học Hà Nội công bằng phải bắt đầu từ những chi tiết đời thường ấy。chứ không chỉ từ những dòng lý thuyết.Bước sang thời kỳ Đổi mới， văn học Hà Nội phân nhánh mạnh mẽ. Nguyễn Huy Thiệp với “Tướng về hưu” đặt vấn đề đạo đức trong gia đình quan chức;Phan Thị Vàng Anh ghi lại những rung động rất nhỏ của người trẻ;Bảo Ninh mang nỗi đau chiến tranh vào “Nỗi buồn chiến tranh”. Nhận định văn học Hà Nội giai đoạn này thường ca ngợi sự đổi mới， nhưng cá nhân tôi thấy có một khoảng trống: ít ai nói về cái giá của sự đổi mới – những cây bút chững lại， những đề tài bị bỏ ngỏ. Một nhận định văn học Hà Nội trung thực cần chỉ ra cả những mảng tối ấy.Gần đây， xu hướng viết về Hà Nội qua ký ức và tản văn nở rộ. Đỗ Phấn với “Ngồi lê đôi mách” hay Nguyễn Việt Hà với “Cơ hội của Chúa” đã vẽ nên một Hà Nội vừa cũ vừa mới， nơi phố cổ chen lẫn nhà cao tầng. Đọc những trang viết ấy， tôi nhớ đến một chi tiết nhỏ: quán trà chanh vỉa hè vẫn bán nước cho khách Tây trong khi người già ngồi nhâm nhi chén trà nóng. Nhận định văn học Hà Nội hôm nay phải bao quát được cả sự đan xen ấy – không thể chỉ khẳng định Hà Nội là “thành phố vì hòa bình” mà bỏ qua những xung đột thầm lặng trong đời sống đô thị.
Thực tế， các hội thảo về nhận định văn học Hà Nội thường tập trung vào quá khứ. Tôi từng dự một buổi ở Hội Nhà văn， nơi diễn giả dành gần hai giờ nói về thơ Hà Nội thời kháng chiến。còn phần thảo luận về truyện ngắn đương đại chỉ kéo dài mười lăm phút. Điều đó cho thấy sự mất cân bằng trong nhận định văn học Hà Nội. Người viết trẻ hôm nay đối diện với áp lực thị trường， với mạng xã hội， với độc giả khó tính – những vấn đề mà các bậc tiền bối chưa từng gặp. Nhận định văn học Hà Nội cần cập nhật những thực tế ấy， nếu không sẽ chỉ là những lời ngợi ca sáo rỗng.
Chiều muộn， rời hội trường， tôi ghé quán cà phê trên phố Đinh Liệt. Bên cạnh， một nhóm sinh viên đang tranh luận về tiểu thuyết mới của một tác giả 8x. Họ nói về Hà Nội trong tác phẩm ấy như thể nói về chính mình. Có lẽ。nhận định văn học Hà Nội không nên là đặc quyền của các giáo sư. Nó nên bắt đầu từ những cuộc tranh luận nhỏ như thế – nơi văn chương vẫn thở， vẫn va đập với đời sống. Và tôi tin， chỉ khi ấy， nhận định văn học Hà Nội mới thực sự có ích.
