Đọc một bài nghị luận văn họcịluậnvănhọcNhậnxétkhôngchỉlàlờsửa chữa đồ gia dụng。nhiều người vội vàng gật gù với những lời nhận xét có cánh. Nhưng nhận xét trong nghị luận văn học không phải là bản diễn văn ca ngợi. Nó là thao tác phân tích， đánh giá dựa trên căn cứ văn bản， và đôi khi phải thẳng thắn chỉ ra hạn chế. Tôi từng chứng kiến một học sinh lớp 12 viết về bài thơ “Sóng” của Xuân Quỳnh， em khen ngợi tình yêu tha thiết rồi kết luận: “Bài thơ tuyệt vời”. Cô giáo gạch ngay: “Nhận xét này không có giá trị nghị luận vì thiếu dẫn chứng và tiêu chí đánh giá”.Vậy một nhận xét đúng chuẩn nghị luận văn học cần gì?
Trước hết， nó phải bám vào chi tiết nghệ thuật cụ thể. Khi bàn về nhân vật Mị trong “Vợ chồng A Phủ”。có ý kiến cho rằng Tô Hoài đã rất tinh tế khi để tiếng sáo gọi bạn tình đánh thức khát vọng sống. Nhận xét ấy chỉ đáng tin khi người viết chỉ ra được từ ngữ， hình ảnh， nhịp điệu nào tạo nên hiệu ứng đó. Nếu không， lời nhận xét chỉ là cảm tính. Tôi nhớ một bài viết trên tạp chí Văn nghệ Quân đội số ra tháng 3/2023， tác giả phân tích ba lần miêu tả ánh mắt của Mị， mỗi lần một sắc thái， rồi mới đưa ra đánh giá: “Tô Hoài đã dùng đôi mắt làm thước đo sự tha hóa và hồi sinh của con người”. Cách làm đó đáng học hỏi.Nhận xét cũng cần có tiêu chí rõ ràng. Đừng nói “hay” mà không giải thích hay ở chỗ nào. Trong một buổi sinh hoạt chuyên đề tại trường THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam。giáo viên yêu cầu học sinh nhận xét đoạn trích “Chí Phèo” của Nam Cao. Một em viết: “Cái chết của Chí Phèo là lời tố cáo xã hội”. Cô giáo hỏi lại: “Tố cáo điều gì?Dựa vào chi tiết nào”. Em lúng túng. Cuối cùng， cả lớp cùng phân tích: bát cháo hành， giọt nước mắt， tiếng chửi của Chí trước khi chết – những chi tiết ấy mới là căn cứ để nhận xét về bi kịch tha hóa và khát vọng lương thiện. Từ đó， nhận xét trở nên có sức nặng.Một lỗi khác thường gặp là nhận xét theo lối “đao to búa lớn” mà không kiểm chứng. Ví dụ， nhiều bài viết ca ngợi “Tây Tiến” của Quang Dũng là “bản hùng ca về người lính”， nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì thật thiếu. Cần chỉ ra những hình ảnh vừa bi tráng vừa lãng mạn， những câu thơ như “Áo bào thay chiếu anh về đất” – vừa nói cái chết， vừa nói tinh thần bất khuất. Nhận xét phải đi kèm thao tác so sánh， liên hệ để làm nổi bật giá trị. Tôi cho rằng， một nhận xét chỉ thực sự thuyết phục khi người viết dám đặt câu hỏi: “Liệu có cách đọc nào khác không”. Chẳng hạn。với bài thơ “Đàn ghi ta của Lor-ca” của Thanh Thảo， có ý kiến cho rằng tiếng đàn tượng trưng cho nghệ thuật tự do;nhưng cũng có thể hiểu đó là tiếng lòng của người nghệ sĩ trước cái chết. Càng nhiều góc nhìn， nhận xét càng sâu.
Cuối cùng， đừng biến nhận xét thành lời tán dương sáo rỗng. Trong một bài nghị luận về “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu。học sinh viết: “Tác phẩm để lại bài học sâu sắc về cách nhìn cuộc sống”. Câu này đúng nhưng vô nghĩa nếu không gắn với tình huống truyện: Phùng phát hiện vẻ đẹp chiếc thuyền lúc bình minh， rồi chứng kiến cảnh bạo hành gia đình. Chính cú sốc ấy mới là bài học. Nhận xét trong nghị luận văn học， suy cho cùng， là để người đọc thấy được cái hay， cái đẹp và cả cái chưa trọn vẹn của tác phẩm – một cách có trách nhiệm.
