riển lãm cá nhân “Dị Bản” của họa sĩ Trần Tuấn ở TP.HCM vừa khép lại với hơn 4.000 lượt khách. Con số ấy chẳng nói lên nhiều về chất lượngĐánhgiánghệthuậtthịgiácKhigiớiphêbìnhViệtNamthoátkhỏilốimòcá trê mùa hè， nhưng cách giới phê bình đón nhận nó mới đáng bàn. Một nghệ sĩ trẻ， chất liệu sơn mài truyền thống， chủ đề về ký ức đô thị — nghe quen thuộc đến mức dễ bị gạt đi. Vậy mà chỉ trong ba tuần， có ít nhất bảy bài đánh giá nghệ thuật thị giác độc lập xuất hiện trên các nền tảng khác nhau。từ blog cá nhân đến tạp chí in. Điều đáng chú ý: không bài nào dùng lại ngôn ngữ của bài trước.Tôi từng ngồi ở quán cà phê trên đường Pasteur， nghe hai nhà phê bình trẻ tranh luận về một tác phẩm sắp đặt bằng tre nứa. Một người nói tác phẩm “thiếu cấu trúc thị giác”， người kia phản bác: “Cấu trúc gì khi vật liệu tự nó đã kể chuyện”. Cuộc tranh luận kéo dài hơn một tiếng， không ai thắng， nhưng cả hai đều thừa nhận rằng việc đánh giá nghệ thuật thị giác ở Việt Nam đang dần thoát khỏi công thức “đẹp – xấu – ý nghĩa”. Thay vào đó là câu hỏi: tác phẩm vận hành thế nào trong không gian cụ thể。với khán giả cụ thể?
Một bước tiến nhỏ nhưng cần thiết.Không phải ngẫu nhiên mà các workshop về đánh giá nghệ thuật thị giác tại Hà Nội và Đà Nẵng gần đây thu hút đông người tham gia hơn cả các buổi khai mạc triển lãm. Họ đến để học cách nhìn， cách viết， cách phản biện. Chị Nguyễn Thị Hải Yến， giảng viên mỹ thuật tại một trường đại học ở Huế， kể rằng sinh viên của chị thường hỏi: “Cô ơi， làm sao để biết một bức tranh là hay”. Câu trả lời của chị không phải là một định nghĩa， mà là một bài tập: viết ba đoạn văn mô tả cùng một tác phẩm từ ba góc nhìn khác nhau — kỹ thuật， cảm xúc。bối cảnh xã hội. Cách làm này giúp người học nhận ra rằng đánh giá nghệ thuật thị giác không phải là phán quyết cuối cùng， mà là một quá trình đối thoại có phương pháp.Dĩ nhiên。vẫn còn những khoảng trống. Các bài đánh giá nghệ thuật thị giác trên báo chính thống đôi khi vẫn sa vào việc tóm tắt tiểu sử tác giả rồi kết luận bằng vài câu cảm tính. Một tờ báo lớn ở TP.HCM từng đăng bài về triển lãm của một danh họa， trong đó dành hai phần ba dung lượng để kể lại hành trình sáng tác， phần còn lại nhận xét chung chung: “tác phẩm thể hiện sự tìm tòi không ngừng”. Đọc xong， người ta biết thêm về tác giả nhưng không biết thêm gì về tác phẩm. Đó là lý do vì sao độc giả trẻ ngày càng tìm đến các kênh đánh giá độc lập， nơi người viết dám nói thẳng: “Bức này thất bại ở khâu xử lý ánh sáng”， hay “Mảng màu này đè bẹp chi tiết đắt giá phía sau”.Nhìn từ góc độ cá nhân。tôi thấy đánh giá nghệ thuật thị giác ở Việt Nam đang ở giai đoạn thú vị nhất: đủ chín để có tiếng nói riêng， đủ non để dám thử nghiệm. Sự xuất hiện của các podcast， bản tin điện tử chuyên về mỹ thuật， và những buổi trò chuyện công khai tại phòng tranh cho thấy một hệ sinh thái đang hình thành. Nó không cần phải hoàn hảo. Nó cần được tiếp tục. Bởi lẽ， một nền nghệ thuật thị giác lành mạnh không chỉ cần người sáng tác giỏi， mà còn cần những người đánh giá đủ bản lĩnh để nói lên điều mình thấy — và đủ khiêm nhường để thừa nhận mình có thể sai.
