Cuốn "Tư duy phân tích" của tác giả Trần Văn Minh vừa ra mắt đã tạo ra một làn sóng tranh luận nhỏ trong cộng đồng những người làm dữ liệu. Điều đầu tiên đập vào mắt tôi khi lật 50 trang đầu là tác giả không hề né tránh những con số khô khan. Ông dẫn ra một case study về chuỗi cung ứng cà phê ở Đắk Lắk: chỉ số tồn kho tăng 12% nhưng doanh thu giảm 8% trong quý 3/2023. Thay vì vội vàng kết luậnĐánhgiásáchphântíchKhidữliệuvàcảmxúcgặpnhautrêntranggiấbún đậu mắm tôm ngon gần đây， tác giả dành hẳn ba trang để mổ xẻ nguyên nhân từ thời tiết， logistics cho đến tâm lý người tiêu dùng. Đó là cách một cuốn sách phân tích nghiêm túc nên bắt đầu.Tôi đã đọc khá nhiều sách về chủ đề này， và điểm khác biệt của ấn phẩm nằm ở chỗ tác giả luôn đặt câu hỏi ngược lại với dữ liệu. Ví dụ。khi bàn về đánh giá sách phân tích， ông viết: "Một bảng biểu đẹp không cứu được một giả thuyết sai." Câu này khiến tôi nhớ đến một cuốn sách khác từng mua với giá 250.000 đồng， in màu bóng bẩy nhưng lập luận mỏng như tờ giấy than. Ở đây， Trần Văn Minh dùng hẳn một chương để phân tích lỗi logic thường gặp trong các báo cáo tài chính， kèm theo ví dụ cụ thể từ một công ty thép nội địa. Cách viết thẳng thắn， không tô vẽ， đôi khi hơi gắt. Nhưng chính sự gắt gỏng đó lại tạo cảm giác tin cậy.
Đánh giá sách phân tích không thể bỏ qua yếu tố ứng dụng thực tế. Tôi thử áp dụng khung phân tích trong chương 4 cho một dự án nhỏ của mình: một cửa hàng online bán đồ thủ công. Kết quả khá bất ngờ. Tác giả hướng dẫn cách tách biệt dữ liệu nhiễu và dữ liệu tín hiệu bằng một bảng kiểm tra ba bước. Tôi làm theo và phát hiện ra rằng 40% đơn hàng bị hủy đến từ một nhóm khách hàng chỉ truy cập qua quảng cáo Facebook trong khung giờ 21h-23h. Trước đó， tôi đổ lỗi cho giá sản phẩm. Cuốn sách không đưa ra câu trả lời có sẵn， nhưng nó trang bị cho người đọc cái van để tự xả bớt định kiến. Điểm trừ: phần bài tập cuối chương hơi sơ sài， chỉ có ba câu hỏi trắc nghiệm。trong khi nội dung lý thuyết dày gấp năm lần.Văn phong của tác giả có lúc khiến tôi bật cười. Ông ví việc phân tích dữ liệu thiếu kiểm chứng giống như "nêm muối vào canh chay rồi bảo sao canh mặn". Những đoạn như vậy phá vỡ sự khô khan của một cuốn sách kỹ thuật. Tuy nhiên， không phải chỗ nào cũng mượt. Chương 7 về hồi quy tuyến tính đọc khá nặng， các công thức xuất hiện dày đặc mà không có phần giải thích trực quan. Tôi phải mất gần một tiếng để hiểu ý đồ của tác giả khi đưa vào ví dụ về giá vàng trong nước. Có lẽ cuốn sách phù hợp hơn với người đã có nền tảng cơ bản về thống kê. Người mới bắt đầu nên đọc chậm hoặc bỏ qua chương này ở lần đọc đầu tiên.Một cuốn sách phân tích hay không chỉ ở chỗ cung cấp kiến thức mà còn ở cách nó thay đổi thói quen đọc của người đọc. Sau khi gấp lại trang cuối， tôi tự nhiên nhìn biểu đồ doanh thu của mình khác đi. Tôi bắt đầu đặt câu hỏi về nguồn dữ liệu。về mẫu khảo sát， về những giả định ngầm. Đánh giá sách phân tích kiểu này không dành cho người tìm kiếm sự dễ chịu. Nó dành cho những ai sẵn sàng bị thách thức. Tôi cho cuốn sách 4/5 điểm. Một điểm trừ vì phần bài tập quá mỏng， và một điểm cộng lớn vì tác giả dám viết những câu như "Số liệu không biết nói dối， người phân tích mới là kẻ hay nói dối."
