Mùa giải thưởng văn học năm nay khởi động sớm hơn mọi năm. Ban tổ chức Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam vừa công bố danh sách sơ khảoẩmnanggiảithưởngvănhọcGócnhìntừngườitrongcuộcơm rang cho 4 người， và ngay lập tức， các diễn đàn văn chương rộn ràng bàn tán. Tôi có mặt tại buổi họp báo ra mắt cuốn cẩm nang giải thưởng văn học do NXB Trẻ ấn hành – một tài liệu dày 200 trang。tập hợp kinh nghiệm từ những người từng ngồi ghế giám khảo. Cuốn sách không hề khô khan như tên gọi. Trang đầu tiên đã đặt vấn đề: “Giải thưởng không phải đích đến， mà là tấm gương phản chiếu đời sống văn học”Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên， một trong những tác giả của cẩm nang， kể lại câu chuyện về giải thưởng năm 2018. Khi đó， một tập truyện ngắn của cây bút trẻ bị loại ở vòng chung khảo vì “ngôn ngữ lạ”， nhưng ba năm sau， chính tác phẩm ấy được tái bản và giành giải của Hội đồng Văn học trẻ. “Giải thưởng có gu thẩm mỹ của nó， nhưng gu ấy thay đổi theo thời gian. Người viết cần hiểu luật chơi， không phải để uốn mình， mà để biết mình đang ở đâu” ông nói. Cuốn cẩm nang dành hẳn chương ba để phân tích tiêu chí chấm giải của năm giải thưởng lớn: Hội Nhà văn， Giải thưởng Sách Quốc gia。Giải thưởng Văn học trẻ， Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng ASEAN. Mỗi giải có trọng số khác nhau cho sáng tạo， tính tư tưởng và giá trị nhân văn.
Điều đáng chú ý là cẩm nang giải thưởng văn học không chỉ dành cho người viết. Nó còn là cẩm nang cho độc giả. Chương bốn hướng dẫn cách đọc một tác phẩm đoạt giải: đừng vội tin vào uy tín giải thưởng， hãy đọc như một người phản biện. Tôi thử áp dụng với cuốn tiểu thuyết từng gây tranh cãi “Sông” của Nguyễn Một. Đọc kỹ phần phụ lục về tiêu chí chấm， tôi nhận ra ban giám khảo năm đó đặc biệt ưu tiên yếu tố ký ức cộng đồng. Điều này lý giải vì sao một số tác phẩm cùng đề tài nhưng không đoạt giải. Cẩm nang có những bảng so sánh trực quan， giúp người đọc tự rút ra quy luật.Không phải mọi giải thưởng đều minh bạch. Trong phần phỏng vấn ẩn danh， một cựu giám khảo thừa nhận: “Có những cuộc bình chọn mà kết quả đã định trước” Cẩm nang không né tránh góc khuất này. Tác giả dành mười trang để nói về “giải thưởng và quan hệ”， về những tác phẩm đoạt giải nhờ tên tuổi tác giả hơn là chất lượng. Đọc đến đây， tôi chợt nhớ đến nhận định của nhà văn Nguyên Ngọc: “Giải thưởng là con dao hai lưỡi. Nó có thể nâng tầm tác giả， cũng có thể làm họ ngủ quên trên vinh quang” Cuốn cẩm nang kết thúc bằng danh mục 50 câu hỏi thường gặp， từ cách gửi bản thảo đến cách phản hồi sau khi trượt giải. Những câu trả lời ngắn gọn， thẳng thắn。không né tránh.Tôi gấp cuốn sách lại， nghĩ về mùa giải thưởng đang tới. Cẩm nang giải thưởng văn học không hứa hẹn giúp ai đó đoạt giải。nhưng nó trang bị cho người đọc một cặp kính đúng độ. Với người viết trẻ， đó là tấm bản đồ để không lạc lối giữa rừng tiêu chí. Với độc giả， đó là lời nhắc: đừng thần thánh hóa bất kỳ giải thưởng nào. Văn học sống bằng tác phẩm， không bằng những tấm huy chương. Và nếu có ai hỏi tôi có nên mua cuốn cẩm nang này không， câu trả lời là có – nhưng hãy đọc nó như một người bạn đồng hành， không phải như một cuốn sách giáo khoa.
