Hai tuần sau TếtănhọcViệtNammớinhấtNhữngchuyểnđộngđángchúýtronglàngvăcanh chua dễ làm， tôi ghé Nhà xuất bản Trẻ và bắt gặp một cảnh tượng lạ: ba bạn trẻ đứng xếp hàng chờ mua cuốn tiểu thuyết mới của một tác giả 9x. Không phải truyện ngôn tình， cũng chẳng phải trinh thám. Đó là một cuốn sách về nông thôn Bắc Bộ thời kỳ bao cấp， dày gần 500 trang. Người trẻ đọc văn học Việt Nam mới nhất không còn chỉ vì tò mò. Họ tìm thấy ở đó những câu chuyện của chính mình。hoặc của bố mẹ mình， được kể bằng một giọng điệu không giống ai.
Năm 2023 chứng kiến sự trở lại mạnh mẽ của thể loại truyện ngắn với những tập sách bán chạy bất ngờ. Một tập truyện của tác giả trẻ Nguyễn Thị Kim Hòa， phát hành giữa tháng 8， tái bản chỉ sau ba tuần. Điều đáng nói là các truyện trong tập không hề dễ đọc. Chúng viết về những người phụ nữ làng chài， về những đứa trẻ lớn lên trong gia đình ly tán。bằng câu văn ngắn， lạnh， nhiều khoảng trắng. Độc giả trẻ đón nhận nó như một thứ văn học Việt Nam mới nhất đầy thách thức nhưng cũng đầy mê hoặc. Cá nhân tôi thấy đây là dấu hiệu lành mạnh: thị trường không còn chỉ chuộng những cuốn sách dễ tiêu hóa.Một điểm sáng khác là sự lên ngôi của hồi ký và tản văn. Cuốn sách của nhà báo Trần Minh， ra mắt cuối tháng 10， ghi lại những chuyến đi đến các làng nghề đang mai một. Không có giọng điệu hoài cổ sướt mướt， tác giả kể chuyện bằng những quan sát tỉ mỉ: mùi keo da lộn ở làng làm trống， tiếng búa đập đều đặn của người thợ bạc， hay vị chè lam khô cứng trong miệng. Văn học Việt Nam mới nhất đang học cách kể chuyện bằng chi tiết thay vì bằng cảm xúc chung chung. Tôi tin rằng độc giả ngày càng khó tính， họ muốn được đặt vào một không gian cụ thể。chứ không phải nghe những lời triết lý rỗng.Thơ cũng có những chuyển động riêng. Một nhóm tác giả trẻ ở Hà Nội và Sài Gòn tự in tập thơ nhỏ， phát hành qua mạng xã hội， mỗi tập chỉ vài trăm bản nhưng tạo được tiếng vang. Họ viết về thành phố， về tình yêu， về sự cô đơn， bằng thứ ngôn ngữ pha trộn giữa khẩu ngữ và hình ảnh siêu thực. Có bài chỉ năm câu， đọc xong thấy như vừa bị ai đó huých nhẹ vào vai. Kiểu văn học Việt Nam mới nhất này không cần nhà xuất bản lớn。
không cần quảng bá rầm rộ. Nó lan bằng tai nghe， bằng ảnh chụp màn hình， bằng những buổi đọc thơ trong quán cà phê chật kín người.Nhìn tổng thể， văn học Việt Nam mới nhất đang vận động theo hướng phân mảnh hơn， cá nhân hơn và ít phụ thuộc vào các giải thưởng chính thống. Điều này có thể khiến người làm xuất bản lo lắng， nhưng với người đọc， đó lại là cơ hội để chọn lựa. Tôi vẫn nhớ cảm giác cầm trên tay cuốn tiểu thuyết mua ở hiệu sách cũ trên đường Láng， bìa đã sờn， nhưng bên trong là một giọng văn hoàn toàn mới mẻ. Có lẽ văn học Việt Nam mới nhất không nằm ở những tuyên ngôn， mà ở những trang sách lặng lẽ như thế。đang chờ được mở ra.
