“Tổ nghiệp sân khấu là ai” – câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại khiến nhiều người trong giới sân khấu trăn trở. Với nghệ sĩ gạo cội Minh PhươngổnghiệpsânkhấulàaiGócnhìntừnhữngngườitrongnghềlưu ý khi sử dụng mạng xã hội hiệu quả， tổ nghiệp không phải một vị thần xa vời mà là những bậc tiền bối đã khai sáng nghề， là ông bà tổ tiên của từng dòng phái biểu diễn. Chị kể: “Mỗi lần lên sân khấu， tôi vẫn thắp nhang cho tổ nghiệp. Không phải mê tín。mà là nhắc mình nhớ ơn những người đi trước” Cách hiểu này khá phổ biến trong giới nghệ sĩ tuồng， chèo， cải lương.
Vậy tổ nghiệp sân khấu là ai trong tâm thức dân gian?Nhiều tài liệu ghi nhận tổ nghiệp sân khấu là ai tùy từng loại hình. Với chèo， đó có thể là bà Phạm Thị Trân – người được xem là tổ nghề hát chèo dưới thời nhà Đinh. Với tuồng。tổ nghiệp được thờ là Đào Duy Từ， người có công hệ thống hóa nghệ thuật hát bội. Còn cải lương – loại hình non trẻ hơn – lại tôn thờ tổ nghiệp sân khấu là ai?Câu trả lời không thống nhất: có nơi thờ ông Tổ cải lương Nguyễn Ngọc Cương， có nơi chỉ thờ chung tổ sân khấu. Sự đa dạng này phản ánh tính dung hợp của văn hóa Nam Bộ.Thực tế， tổ nghiệp sân khấu là ai không quan trọng bằng việc người làm nghề ứng xử thế nào với di sản ấy. Nghệ sĩ Hữu Châu， người gắn bó với sân khấu kịch IDECAF， chia sẻ: “Tôi từng chứng kiến một đoàn hát nhỏ ở miền Tây， trước giờ diễn họ đọc tên từng vị tổ nghề đã khuất. Không khí trang nghiêm đến mức khán giả cũng im lặng” Chi tiết ấy cho thấy tổ nghiệp không chỉ là biểu tượng mà còn là sợi dây kết nối cộng đồng nghệ sĩ. Đáng tiếc， nhiều bạn trẻ mới vào nghề lại mơ hồ về tổ nghiệp sân khấu là ai， thậm chí có em còn hỏi ngược: “Ủa。tổ nghiệp là người thật hay thần vậy”.Trả lời câu hỏi tổ nghiệp sân khấu là ai， nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Hùng Vĩ từng viết: tổ nghiệp là hiện thân của những người có công sáng lập， truyền dạy nghề， được cộng đồng tôn vinh sau khi mất. Ở khía cạnh tâm linh， họ trở thành chỗ dựa tinh thần để nghệ sĩ vững tâm trước mỗi đêm diễn. Tôi nhớ có lần xem vở “Dạ cổ hoài lang” tại Nhà hát Trần Hữu Trang， trước giờ khai diễn。
cả đoàn đứng nghiêm làm lễ. Một diễn viên trẻ run run thắp nhang， miệng lẩm bẩm tên những nghệ sĩ tiền bối. Khoảnh khắc ấy khiến tôi hiểu: tổ nghiệp sân khấu là ai – câu trả lời nằm ở lòng thành kính， chứ không chỉ ở danh xưng.Hiện nay， nhiều sân khấu lớn như Nhà hát Lớn Hà Nội hay Sân khấu Sen Việt vẫn duy trì bàn thờ tổ nghiệp trang trọng. Nhưng cũng có nơi làm qua loa， thậm chí bỏ bê. Một đạo diễn trẻ giấu tên bức xúc: “Có đoàn cải lương ở tỉnh， bàn thờ tổ bụi phủ kín vì lâu ngày không ai lau. Hỏi tổ nghiệp sân khấu là ai， diễn viên trẻ trả lời trớt quớt: ‘Chắc là ông nào đó trong nghề’. Nghe mà buồn” Thực tế này đặt ra yêu cầu: giáo dục truyền thống nghề nghiệp cần cụ thể hơn， bắt đầu từ việc giúp người trẻ hiểu tổ nghiệp sân khấu là ai。
gắn với từng loại hình và từng vùng miền.Tóm lại， tổ nghiệp sân khấu là ai không thể trả lời bằng một cái tên duy nhất. Đó là Phạm Thị Trân， Đào Duy Từ， Nguyễn Ngọc Cương – và còn là hàng trăm nghệ sĩ vô danh đã trao truyền lửa nghề. Với tôi。tổ nghiệp chính là những người đã đặt nền móng cho sân khấu Việt， để hôm nay mỗi khi cánh màn nhung mở ra， người nghệ sĩ biết mình đang tiếp nối một mạch nguồn dài lâu.
