Ông Nguyễn Văn TámệnhânhayKhiđôitaytàihoakểchuyệnlàhải sản dễ làm， 72 tuổi。ở làng nghề mộc Phù Khê (Bắc Ninh)， vẫn giữ thói quen gọt đẽo mỗi sáng. Không cần bản vẽ， chỉ với con dao nhỏ và khúc gỗ mít， ông tạc nên những bức tượng Phật， con giống có hồn đến lạ. “Nghệ nhân hay không phải ở danh hiệu， mà ở chỗ sản phẩm mình làm ra có sống được với thời gian hay không”， ông nói， tay vẫn miết nhẹ lên mắt tượng. Câu chuyện của ông Tám không phải cá biệt. Ở nhiều làng nghề truyền thống， những nghệ nhân hay đang lặng lẽ truyền lửa qua từng sản phẩm， dù cơ chế công nhận và đãi ngộ vẫn còn nhiều trăn trở.
Thực tế， một nghệ nhân hay thường được nhận diện qua sản phẩm có dấu ấn riêng， kỹ thuật điêu luyện và khả năng sáng tạo không lặp lại. Ông Phạm Văn Dũng， nghệ nhân gốm Bát Tràng (Hà Nội)， từng mất ba năm thử nghiệm men tro để cho ra màu xanh rêu độc đáo. “Men tro không khó， nhưng để men lên đẹp， không bị rạn， phải hiểu tính cách từng mẻ nung. Nghệ nhân hay là người dám thử và dám sai”， ông Dũng chia sẻ. Sản phẩm của ông hiện được nhiều nhà sưu tầm săn đón。dù giá cao gấp ba lần gốm thông thường. Điều này cho thấy giá trị của nghệ nhân hay không nằm ở số lượng， mà ở chiều sâu tay nghề và dấu ấn cá nhân.Nhưng để trở thành nghệ nhân hay， nhiều người phải đánh đổi cả tuổi trẻ. Chị Lê Thị Hoa， 45 tuổi， theo nghề dệt lụa Vạn Phúc (Hà Đông) từ năm 12 tuổi. Chị kể: “Ngày xưa học nghề。sai một sợi chỉ là hỏng cả tấm vải. Bây giờ nhiều bạn trẻ học nghề qua video， nhanh hơn nhưng thiếu cái ‘tay’ cảm nhận độ căng của sợi tơ”. Chị Hoa hiện là một trong số ít nghệ nhân hay còn giữ được kỹ thuật dệt hoa văn chìm – kỹ thuật gần như thất truyền. Sự mai một này đặt ra câu hỏi: liệu cơ chế công nhận nghệ nhân có đang bỏ sót những con người tài hoa như chị?Thực tế， việc phong tặng danh hiệu nghệ nhân， nghệ nhân ưu tú。nghệ nhân nhân dân được quy định trong Nghị định 123/2014/NĐ-CP. Tiêu chí gồm số năm hành nghề， giải thưởng， truyền dạy… Nhưng nhiều ý kiến cho rằng tiêu chí còn cứng nhắc， chưa phản ánh đúng “chất” của nghệ nhân hay. Ông Trần Đình Sử， chuyên gia văn hóa dân gian， nhận xét: “Có người làm ra sản phẩm tuyệt đẹp nhưng không có giải thưởng， không viết được hồ sơ. Họ là nghệ nhân hay trong lòng dân， nhưng lại đứng ngoài danh hiệu”. Điều này khiến không ít người tài hoa chọn cách lặng lẽ làm nghề thay vì theo đuổi bằng khen.Nhìn những sản phẩm của ông Tám， chị Hoa， tôi thấy rõ một điều: nghệ nhân hay không cần phải ồn ào. Họ là những người thổi hồn vào vật liệu vô tri， để mỗi đường nét kể câu chuyện của làng， của thời gian và của chính họ. Trong bối cảnh công nghiệp hóa， khi hàng loạt sản phẩm làm bằng máy móc tràn ngập thị trường， những nghệ nhân hay chính là người giữ nhịp chậm của văn hóa. Họ xứng đáng được nhìn nhận không chỉ bằng danh hiệu。mà bằng sự tôn trọng và những chính sách hỗ trợ thiết thực hơn.
