Một buổi tối ở nhà văn hóa thônĐitìmhồncốttrongvănhọcdângianViệcá mới nhất， tiếng kể của nghệ nhân già làm cả hội trường nín thở. Câu chuyện về chàng Thạch Sanh giết chằn tinh， cứu công chúa được kể lại bằng giọng địa phương， pha lẫn tiếng đàn tính và điệu hát then. Tôi nhận ra rằng văn học dân gian Việt Nam không nằm yên trong sách vở. Nó sống động trong không gian diễn xướng， nơi người nghe và người kể cùng tạo nên tác phẩm. Nhiều người vẫn nghĩ văn học dân gian chỉ là những câu ca dao， tục ngữ khô khan. Thực tế， đó là cả một kho tàng truyện cổ tích， truyền thuyết， sử thi。chèo， tuồng， quan họ， hò vè... Mỗi thể loại mang một nhịp điệu riêng， phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng qua bao thế hệ.Tôi từng hỏi một nghệ nhân hát xoan ở Phú Thọ: "Vì sao bà vẫn hát dù chẳng ai trả tiền?" Bà cười: "Hát cho tổ tiên nghe， cho làng nghe， chứ có phải hát cho ai đâu." Câu trả lời ấy khiến tôi hiểu vì sao văn học dân gian Việt Nam bền bỉ đến vậy. Nó không cần tác giả nổi tiếng， không cần hợp đồng bản quyền. Nó tồn tại nhờ trí nhớ tập thể， nhờ những buổi sinh hoạt cộng đồng. Truyện cổ tích như Tấm Cám， Thạch Sanh， Sọ Dừa mỗi lần kể lại có thể thêm bớt chi tiết。nhưng cốt lõi đạo đức vẫn được giữ nguyên. Đó là cách văn học dân gian Việt Nam tự làm mới mình mà không đánh mất bản sắc.Điều làm tôi trăn trở là khoảng cách giữa văn học dân gian Việt Nam và người trẻ đô thị. Nhiều sinh viên ở Hà Nội thuộc lòng ca từ của một bài hát ngoại nhưng lại không biết hết một bài đồng dao. Họ nghe nhạc rap。xem phim siêu anh hùng， nhưng ít khi mở một cuốn truyện cổ tích. Không hẳn vì họ thờ ơ. Cách truyền tải có vấn đề. Nếu chỉ đọc trên giấy， văn học dân gian Việt Nam mất đi phần hồn là diễn xướng. Tôi từng chứng kiến một nhóm bạn trẻ say sưa nghe kể chuyện dân gian qua podcast. Giọng kể có ngữ điệu， có tiếng cười， có khoảng lặng. Hóa ra， chỉ cần đúng cách， văn học dân gian Việt Nam vẫn chạm được đến họ.Những năm gần đây， một số dự án phục dựng hát chèo， hát ví， kể chuyện cổ tích theo phong cách đương đại xuất hiện. Có dự án thành công， có dự án thất bại vì làm mất chất dân gian. Tôi nghĩ văn học dân gian Việt Nam không cần được "hiện đại hóa" một cách gượng ép. Nó cần được kể lại với sự tôn trọng. Ví như khi nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên ghi chép lại các bài đồng dao， ông không thêm bớt mà chỉ ghi đúng những gì nghe được. Nhờ vậy。
thế hệ sau vẫn có thể hình dung được nhịp sống của cha ông. Sự trung thực ấy quý hơn mọi nỗ lực sáng tạo nửa vời.Chiều muộn， tôi ngồi ở hiên nhà， nghe bà ngoại kể chuyện con cóc là cậu ông trời. Bà kể chậm， có lúc quên。
rồi nhớ ra， cười khà. Tôi chợt nghĩ: văn học dân gian Việt Nam đang được lưu giữ theo cách giản dị nhất， trong những câu chuyện bên bếp lửa， bên chén trà. Không cần dự án lớn， không cần hội thảo quốc tế. Chỉ cần một người kể và một người nghe. Nếu thế hệ trẻ chịu ngồi lại， nghe bà， nghe mẹ kể chuyện， kho tàng ấy sẽ không mai một. Còn nếu không， chúng ta chỉ còn những cuốn sách khô cứng trên giá， và những buổi biểu diễn sân khấu thiếu hồn cốt. Điều đó thật đáng tiếc.
