Năm 2023ýluậnvănhọctạiViệtNamTừtruyềnthốngđếnđổimớsò ngon， một hội thảo quốc gia về lý luận văn học tại Hà Nội đã thu hút hơn 200 nhà nghiên cứu， giảng viên và sinh viên. Sự kiện này phản ánh một thực tế: lý luận văn học tại Việt Nam đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ。cả về nội dung lẫn phương pháp tiếp cận. Không còn bó hẹp trong các giáo trình kinh điển， lý luận văn học tại Việt Nam giờ đây gắn liền với các trào lưu tư tưởng đương đại như chủ nghĩa hậu thực dân， nữ quyền luận， sinh thái phê bình và lý thuyết hệ thống.Nhìn lại chặng đường từ thập niên 1990， lý luận văn học tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn. Thời kỳ đầu， các công trình của Trần Đình Sử， Phương Lựu， Nguyễn Văn Dân chủ yếu giới thiệu lý thuyết phương Tây và Xô Viết. Đến những năm 2000， thế hệ trẻ hơn như Đỗ Lai Thúy。Lã Nguyên， Phùng Ngọc Kiếm bắt đầu phê phán， đối thoại và vận dụng sáng tạo. Tôi nhớ một buổi tọa đàm tại Đại học Sư phạm Hà Nội， nơi PGS.TS. Nguyễn Đăng Điệu nhấn mạnh: "Lý luận không phải là cái bóng của văn học， mà là ánh sáng soi đường cho sáng tác và tiếp nhận." Quan điểm ấy đã mở ra hướng nghiên cứu liên ngành， kết nối văn học với triết học， xã hội học và tâm lý học.Một điểm đáng chú ý là sự dịch chuyển từ lý luận văn học tại Việt Nam theo hướng kinh viện sang thực hành phê bình. Các tạp chí như Nghiên cứu Văn học， Văn nghệ thường xuyên đăng tải các bài viết phân tích tác phẩm đương đại qua lăng kính lý thuyết mới. Chẳng hạn， tiểu thuyết Chim én bay của Nguyễn Trí Huân được đọc lại bằng lý thuyết diễn ngôn về chiến tranh;
thơ của Vi Thùy Linh được phân tích từ góc nhìn nữ quyền. Cách làm này giúp lý luận văn học tại Việt Nam thoát khỏi tính trừu tượng， khô khan. Dẫu vậy。vẫn còn khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và đời sống văn học. Nhiều sinh viên than phiền rằng các khái niệm như "liên văn bản" hay "giải cấu trúc" vẫn quá xa lạ với thực tế sáng tác trong nước.Trong bối cảnh hội nhập， lý luận văn học tại Việt Nam đứng trước cả cơ hội và thách thức. Cơ hội đến từ việc tiếp cận nguồn tài liệu quốc tế dễ dàng hơn， từ các dự án dịch thuật của Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh hay Viện Goethe. Thách thức là nguy cơ sính ngoại， rập khuôn mà không chọn lọc. Tôi từng dự một seminar tại TP. Hồ Chí Minh。nơi một nghiên cứu sinh trình bày về "chủ nghĩa hậu nhân văn" nhưng không liên hệ được với bất kỳ tác phẩm Việt Nam nào. Điều đó cho thấy lý luận văn học tại Việt Nam cần bám rễ vào mảnh đất bản địa， thay vì chỉ du nhập lý thuyết suông.
Hướng đi khả thi là xây dựng một nền lý luận văn học tại Việt Nam vừa mang tính toàn cầu， vừa đậm bản sắc dân tộc. Các nhà nghiên cứu trẻ đang thử nghiệm phương pháp "đọc sâu" kết hợp phân tích định lượng， sử dụng công cụ số để khảo sát tiếp nhận văn học. Những nỗ lực ấy， dù còn lẻ tẻ， đang dần định hình một diện mạo mới. Lý luận văn học tại Việt Nam không chỉ để hiểu văn chương。mà còn để hiểu chính chúng ta trong dòng chảy văn hóa phức tạp hôm nay.
