Nhà văn Nam Cao từng để lại một câu chữ tưởng chừng giản dị mà ám ảnh bao thế hệ: “Văn học là nhân học”. Không phải ngẫu nhiên mà câu nói ấy trở thành kim chỉ nam cho nhiều cây bút. Nó không chỉ là một định nghĩaănhọclànhânhọc–Nhậnxéttừnhữngtrangviếtkhôngbaogiờcũlưu ý khi trang trí nhà cửa， mà còn là lời nhắc nhở về sứ mệnh của người cầm bút. Khi đọc lại những tác phẩm như Chí Phèo， Lão Hạc， ta thấy rõ hơn bao giờ hết: văn học không ở đâu xa。nó bắt nguồn từ chính con người， từ những số phận bị bỏ quên ngoài kia.Tôi nhớ có lần ngồi cà phê cùng một người bạn làm nghề dạy văn. Bạn bảo: “Dạy văn là dạy người。
nhưng dạy người sao cho họ không thấy bị dạy”. Câu nói ấy khiến tôi suy nghĩ mãi. Nhận xét về mối quan hệ giữa văn học và nhân học， có người cho rằng đó là sự gắn bó máu thịt. Bởi lẽ， mọi tác phẩm văn chương， dù viết về thần linh， ma quỷ hay những vì sao xa xôi， suy cho cùng vẫn là để nói về con người. Một nhà văn tài năng không cần phải hô hào nhân đạo. Họ chỉ cần kể một câu chuyện thật， để nhân vật tự lên tiếng. Và khi nhân vật lên tiếng， đó cũng là lúc nhân học được chạm đến.Vậy “nhân học” ở đây là gì?Nó không phải một môn khoa học khô khan. Nó là tất cả những gì thuộc về con người: nỗi đau， niềm vui。sự tha hóa， lòng vị tha， những giằng xé giữa thiện và ác. Nhận xét về văn học là nhân học， nhà phê bình Hoài Thanh từng viết: “Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có， luyện những tình cảm ta sẵn có”. Đó chính là quá trình nhân học hóa người đọc. Một tác phẩm hay không làm ta thấy mình cao siêu， mà làm ta thấy mình gần gũi hơn với những con người khác. Tôi từng đọc một truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư， chỉ hơn hai trang， viết về một người đàn bà bán vé số. Đọc xong， tôi thấy như mình vừa đi qua một kiếp người. Không có bài học đạo đức nào được rút ra. Nhưng tôi thấy mình biết lắng nghe hơn.Có một nhận xét khá thú vị mà tôi từng nghe: “Nếu văn học không phải là nhân học， nó chỉ là kỹ thuật chữ nghĩa”. Quả thật， rất nhiều tác phẩm được viết rất đẹp， câu chữ trau chuốt， nhưng đọc xong ta chẳng nhớ gì. Vì sao?
Vì thiếu con người. Nhân vật không có máu， không có hơi thở， không có những mâu thuẫn nội tâm. Ngược lại， có những cuốn sách viết bằng thứ ngôn ngữ mộc mạc， thậm chí thô ráp， nhưng lại khiến ta rung động. Đó là khi nhà văn dám sống cùng nhân vật， dám để nhân vật đau， dám để nhân vật thất bại. Nhà văn không đứng trên nhân vật để phán xét. Họ đứng ngang hàng。thậm chí cúi xuống để hiểu. Đó là cốt lõi của nhân học trong văn chương.Thời đại nào cũng vậy。
con người vẫn luôn cần những câu chuyện về chính mình. Khi công nghệ lên ngôi， khi mọi thứ được đo đếm bằng dữ liệu， văn học vẫn giữ một chỗ đứng riêng. Bởi lẽ， không thuật toán nào có thể thay thế được một tiếng thở dài. Không mô hình nào có thể dựng lại được một ánh mắt. Nhận xét “văn học là nhân học” vì thế không chỉ là một khẩu hiệu. Nó là lời thề của người viết: viết cho con người， về con người， và vì con người. Một nền văn học chỉ thực sự lớn khi nó dám chạm vào những nơi tăm tối nhất trong tâm hồn， và vẫn tin rằng ánh sáng có thể lóe lên từ đó.
