Hội Nhà văn Việt Nam vừa công bố giải thưởng thường niênảithưởngtrongnhậnđịnhvănhọcKhitiếngnóichuyênmônđịnhhìnhgiátrịme giá rẻ， nhưng điều đáng bàn không nằm ở danh sách tác phẩm đoạt giải. Mà ở cách các nhà phê bình sử dụng giải thưởng như một công cụ nhận định văn học. Tôi nhớ mãi phản ứng của một cây bút trẻ khi tác phẩm của anh không có tên: “Giải thưởng là một góc nhìn。không phải tất cả”. Thực tế， giải thưởng trong nhận định văn học từ lâu đã trở thành một phần của đời sống phê bình， nơi người ta tranh luận không chỉ về tác phẩm mà còn về tiêu chí， về người trao và cả động cơ phía sau.Có một sự thật ít được nói đến: nhiều giải thưởng văn học ở ta được quyết định bởi hội đồng gồm những người quen biết nhau. Điều này không hẳn xấu， nhưng nó tạo ra một “vùng an toàn” cho những tác phẩm dễ đoán. Nhà phê bình Trần Thiện Khanh từng nhận xét trên một diễn đàn rằng giải thưởng đôi khi giống như “giấy chứng nhận cho sự an phận”. Tôi cho rằng nhận định ấy có phần nghiệt ngã， nhưng không vô căn cứ. Khi một cuốn tiểu thuyết thắng giải lớn chỉ vì viết về đề tài lịch sử theo lối quen thuộc， trong khi những thử nghiệm táo bạo hơn bị gạt ra rìa。công chúng có quyền đặt câu hỏi về tính đại diện của giải thưởng trong nhận định văn học.
Nhưng đừng vội đổ lỗi cho hội đồng. Giải thưởng trong nhận định văn học còn phụ thuộc vào cách người đọc tiếp nhận. Một tác phẩm đoạt giải có thể bán chạy， nhưng liệu nó có tạo ra được những cuộc đối thoại mới?Tôi từng chứng kiến một hội thảo về tiểu thuyết “Chim én bay qua” – tác phẩm đoạt giải Hội Nhà văn 2022 – nơi độc giả trẻ tranh luận sôi nổi về kết mở. Giải thưởng đã đưa tác phẩm đến gần hơn với họ， nhưng chính những ý kiến trái chiều mới là thứ nuôi dưỡng nhận định văn học. Nếu không có giải thưởng， liệu cuốn sách ấy có được chú ý đến thế?Có lẽ không. Đó là mặt tích cực khó phủ nhận.Điều tôi quan tâm hơn là sự lặp lại. Nhiều giải thưởng văn học hiện nay trao cho cùng một kiểu tác giả， cùng một giọng điệu. Nhà văn Nguyễn Bình Phương từng nói vui rằng “giải thưởng cũng có gu”. Gu ấy đôi khi bỏ quên những cây bút nữ viết về thân phận， những tác giả trẻ chọn lối viết phi tuyến. Nhận định văn học dựa vào giải thưởng vì thế dễ trở nên phiến diện. Tôi không đòi hỏi giải thưởng phải làm hài lòng tất cả， nhưng ít nhất hội đồng nên công khai tiêu chí và chấp nhận bị phản biện. Một giải thưởng minh bạch sẽ khiến cuộc tranh luận về nhận định văn học trở nên lành mạnh hơn.Cuối cùng。giải thưởng chỉ là một điểm neo. Người đọc hôm nay có thể tìm thấy những tác phẩm hay ngoài danh sách đoạt giải， qua giới thiệu của bạn bè， qua các diễn đàn. Nhưng không thể phủ nhận rằng， với không ít người， giải thưởng vẫn là chỉ dẫn đầu tiên. Vì thế， trách nhiệm của những người làm nhận định văn học là đừng để giải thưởng thay thế cho tư duy phê bình độc lập. Hãy đọc， so sánh， và nghi ngờ cả những tên tuổi đã được đóng dấu. Giải thưởng có thể mở ra một cuộc trò chuyện， nhưng đừng để nó khép lại mọi tranh luận.
