Đọc một bài phê bình văn học trên báo Văn nghệ mới đâyântíchvănhọcKhilýluậnkhôngcònlàbứctườngcủacảmxúđậu phộng mới nhất， tôi chợt nhận ra một điều: người viết đã dùng đến ba lần cụm từ 'lý luận văn học phân tích' chỉ trong nửa trang giấy. Cách lặp lại ấy không hẳn là lỗi， nhưng nó khiến tôi tự hỏi — phải chăng người ta đang cố chứng minh rằng phân tích văn học phải bắt đầu từ lý luận， chứ không phải từ tác phẩm?Thực tế， lý luận văn học phân tích không phải là một công thức cứng nhắc để áp đặt lên văn bản. Nó giống như một cặp kính điều chỉnh tiêu cự: giúp người đọc nhìn rõ cấu trúc。
nhưng nếu kính quá dày， người ta sẽ chỉ thấy mắt kính mà quên mất cảnh vật phía sau.Tôi từng dự một buổi seminar về truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp. Một nghiên cứu sinh trình bày bài phân tích dày 20 trang， trích dẫn từ Propp đến Genette， từ Bakhtin đến Derrida. Đến khi được hỏi 'Vậy theo anh。chi tiết bà Hiền khóc trong 'Tướng về hưu' có ý nghĩa gì?'， cậu ta lúng túng mất gần một phút. Lý luận văn học phân tích khi ấy đã trở thành một nghi thức trí thức， chứ không phải công cụ để hiểu tác phẩm. Tôi không phủ nhận vai trò của lý thuyết. Nhưng có một sự thật khó chịu: nhiều bài viết hiện nay đang dùng lý luận để che giấu sự thiếu hụt cảm nhận văn chương. Họ nói về 'diễn ngôn'， 'liên văn bản'， 'giải cấu trúc' mà quên mất rằng trước hết， truyện ngắn ấy có làm người ta rung động hay không.Nhà phê bình Đỗ Lai Thúy từng viết rằng lý luận văn học phân tích phải 'bắt đầu từ cái cụ thể， rồi mới nâng lên cái trừu tượng'. Tôi đồng tình. Nhưng cái cụ thể ấy không chỉ là cấu trúc trần thuật hay điểm nhìn. Nó còn là giọng điệu của nhân vật， là khoảng lặng giữa hai câu văn， là cái mùi ẩm mốc trong truyện của Vũ Trọng Phụng. Một sinh viên của tôi từng phân tích 'Số đỏ' bằng lý thuyết trò chơi của Huizinga và kết luận rằng Xuân Tóc Đỏ là 'một người chơi hệ thống'. Nghe thì có vẻ thông minh。nhưng tôi chợt nghĩ: thế còn tiếng cười phê phán xã hội thì sao?Lý luận văn học phân tích nếu không gắn với bối cảnh văn hóa - xã hội Việt Nam thì rất dễ trở thành một trò chơi ngôn từ xa lạ.Có lần tôi hỏi một giáo sư về cách bà chọn lý thuyết khi phân tích một tác phẩm mới. Bà cười: 'Tôi đọc tác phẩm ba lần. Lần đầu để khóc. Lần hai để ghi chép. Lần ba mới nghĩ đến lý thuyết.' Câu trả lời ấy khiến tôi nhớ mãi. Hóa ra， lý luận văn học phân tích không phải là điểm xuất phát， mà là điểm đến. Nó giúp ta hệ thống hóa những rung cảm， nhưng không được phép thay thế rung cảm. Ở nhiều hội thảo quốc tế。
các học giả Việt Nam thường được khen ngợi vì 'nắm vững lý thuyết'. Nhưng tôi tự hỏi: liệu chúng ta có đang đánh đổi sự tinh tế trong cảm nhận văn chương lấy sự chính xác của thuật ngữ?Một bài phân tích hay， theo tôi， là bài viết mà người đọc sau khi gấp lại vẫn còn nhớ một hình ảnh， một câu văn， chứ không phải một mô hình lý thuyết.
Thực tế， lý luận văn học phân tích ở Việt Nam đang có hai thái cực. Một bên là những bài viết thuần túy cảm thụ， thiếu khung khái niệm， dễ rơi vào cảm tính. Một bên là những bài viết đầy lý thuyết nhưng khô cứng， xa rời độc giả phổ thông. Khoảng giữa mới là nơi đáng sống. Tôi vẫn tin rằng một nhà phê bình giỏi phải là người đọc được cả hai ngôn ngữ: ngôn ngữ của văn bản và ngôn ngữ của lý luận. Và khi cần， họ phải biết im lặng trước một câu thơ hay thay vì vội vàng gắn cho nó một nhãn lý thuyết. Bởi suy cho cùng， phân tích văn học không phải là mổ xẻ một thi thể， mà là đối thoại với một sinh thể đang sống. Lý luận văn học phân tích chỉ có ích khi nó làm cho cuộc đối thoại ấy trở nên sâu sắc hơn。chứ không phải làm tắt tiếng của văn chương.
