Đọc một bài nghị luận văn học đánh giá mà cứ như đang xem lại một bản photocopy của những bài mẫu trên mạng. Cảm giác ấy quen thuộc đến mức tôi từng nghĩ nó là chuẩn mực. Cho đến khi cầm trên tay bài viết của một học trò cũ về truyện ngắn Chí Phèo. Em không khen Chí Phèo là hiện thân của nông dân bị tha hóaịluậnvănhọcđánhgiáKhingườiviếtdámphábỏlốimòlưu ý khi mua xe ô tô， cũng không ca ngợi Thị Nở là ánh sáng cuối đường hầm. Em viết: “Nam Cao cho Chí Phèo chết ngay sau khi chạm vào hạnh phúc. Đó không phải bi kịch， đó là sự tàn nhẫn cần thiết để người đọc không được phép quên” Một câu đánh giá dám đi ngược lại lối mòn. Tôi đọc lại ba lần. Và nhận ra rằng。cái thiếu trong vô số bài nghị luận văn học đánh giá hiện nay không phải là kiến thức， mà là sự dũng cảm.
Nhiều giáo viên vẫn dạy học sinh viết đánh giá theo công thức: khen trước， chê sau， rồi kết luận “tác phẩm có giá trị nhân đạo sâu sắc”. Nghe quen không?Tôi từng chấm hàng trăm bài như thế. Chúng đúng， nhưng vô hồn. Một bài nghị luận văn học đánh giá thực sự phải bắt đầu từ chỗ người viết đặt mình vào tác phẩm。chứ không phải đứng ngoài chỉ tay. Có lần tôi hỏi một học sinh: “Nếu em là Chí Phèo， em có giết Bá Kiến không” Em im lặng rồi đáp: “Em không giết. Em sẽ bắt Bá Kiến sống trong nỗi sợ như em từng sống” Đó là một đánh giá. Nó không có trong sách giáo khoa， nhưng nó có trong em. Và nó khiến bài viết của em khác biệt.Vậy tại sao nghị luận văn học đánh giá lại khó?Bởi vì đánh giá không phải là khen chê. Đánh giá là đặt tác phẩm vào một hệ quy chiếu mới， chỉ ra cái mà tác giả đã làm được và cái mà tác giả đã bỏ lỡ. Tôi nhớ một bài viết về Vợ nhặt của Kim Lân. Học sinh ấy cho rằng chi tiết bà cụ Tứ khóc khi thấy con trai có vợ là một “nước đi cảm xúc” nhưng lại thiếu đi sự phản kháng. Em viết: “Bà cụ Tứ khóc， nhưng bà không hỏi tại sao đói khát lại dẫn đến một đám cưới. Kim Lân để nhân vật khóc thay vì hỏi. Đó là sự nhân đạo， nhưng cũng là sự né tránh” Tôi không hoàn toàn đồng ý， nhưng tôi đánh giá cao bài viết ấy. Nó dám nghi ngờ. Và trong nghị luận văn học đánh giá。nghi ngờ là khởi đầu của mọi thứ.Thực tế， nhiều bài nghị luận văn học đánh giá bị điểm thấp không phải vì sai kiến thức， mà vì người viết sợ cái nhìn riêng của mình. Họ sợ bị cho là “sai đề” nếu không khen tác phẩm. Nhưng văn học không phải là một bản báo cáo thành tích. Nó là một cuộc đối thoại. Người viết nghị luận giỏi là người dám nói: “Tôi thấy chỗ này hay， chỗ này chưa thuyết phục， và đây là lý do” Có lần tôi đọc một bài phân tích bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca của Thanh Thảo. Học sinh viết: “Thanh Thảo dùng quá nhiều hình ảnh siêu thực đến mức người đọc mệt mỏi. Nhưng chính cái mệt mỏi ấy lại là dụng ý: nỗi đau của Lor-ca không thể diễn tả bằng ngôn ngữ thông thường” Một đánh giá vừa chê vừa khen。
nhưng đầy sức nặng. Nó cho thấy người viết đã thực sự nhập vào tác phẩm.Đừng biến nghị luận văn học đánh giá thành một môn học thuộc lòng. Hãy để người viết được phép nói lên cái nhìn của mình， dù nó chưa hoàn chỉnh. Tôi luôn nhắc học trò: “Nếu em thấy tác phẩm có chỗ vô lý， hãy viết ra. Nếu em thấy nhân vật hành động không giống em， hãy phân tích. Đừng sợ” Một bài nghị luận văn học đánh giá hay không phải là bài viết không có lỗi。mà là bài viết khiến người đọc phải dừng lại và nghĩ. Và để làm được điều đó， người viết cần hơn cả kiến thức: đó là sự trung thực với chính mình.
