Ngồi bên chén trà nóng trong căn nhà gỗ của nghệ nhân Hà Văn Thắng ở Bắc KạnănhọcdângianhayKhotàngsốngđộnggiữađờithườgiải pháp cân bằng công việc và cuộc sống， tôi nghe ông kể chuyện Pác Bó bằng giọng đặc sệt người Tày. Những câu chuyện cứ thế tuôn ra。không cần sách vở， không cần ghi chép. Đó chính là văn học dân gian hay – thứ văn học không nằm trên giấy mà sống trong hơi thở của cộng đồng， truyền từ đời này sang đời khác qua lời ru， qua điệu hát then， qua những đêm trăng bên bếp lửa.Tôi từng chứng kiến một lớp học sinh tiểu học ở Hà Giang say sưa nghe cô giáo kể chuyện “Sự tích dưa hấu”. Lũ trẻ mắt tròn xoe， không đứa nào nhúc nhích. Câu chuyện về Mai An Tiêm bị đày ra đảo hoang， về những quả dưa đỏ mọng nước – nó hay hơn bất kỳ bộ phim hoạt hình nào. Văn học dân gian hay ở chỗ nó chạm đến trí tò mò nguyên thủy của con người， không cần kỹ xảo。không cần kinh phí. Một người kể， một nhóm người nghe， và cả một thế giới mở ra.
Nhiều người nghĩ văn học dân gian là thứ gì đó cũ kỹ， xa lạ với giới trẻ. Nhưng thử hỏi。có ai lớn lên mà không từng nghe “Thạch Sanh” hay “Tấm Cám”?Có ai không thuộc vài câu ca dao về con cò， con vạc?Điều đáng nói là văn học dân gian hay không chỉ ở nội dung mà còn ở cách nó thích nghi. Những câu chuyện cổ tích giờ được kể lại bằng rap， bằng truyện tranh， bằng phim hoạt hình 3D. Vẫn là cốt truyện ấy， nhưng hơi thở mới khiến nó sống dậy. Tôi nhớ có lần xem một video TikTok kể chuyện “Sọ Dừa” theo phong cách hài hước， lượt xem lên đến hàng triệu. Bình luận rôm rả: “Ơ hóa ra ngày xưa cũng có drama”. Văn học dân gian hay là thế， nó không chết， chỉ thay áo mới.Nhưng cũng phải thẳng thắn nhìn nhận: không phải mọi thứ gắn mác “dân gian” đều hay. Có những dị bản nhạt nhẽo， những câu chuyện bị tam sao thất bản đến mức mất đi cái hồn. Tôi từng đọc một bản kể lại “Thánh Gióng” mà ngôn ngữ khô như báo cáo tổng kết， đọc xong chẳng đọng lại gì. Văn học dân gian hay phải là thứ khiến người ta rùng mình， cười sảng khoái。hoặc trầm ngâm. Nó phải có mùi của đất， của khói bếp， của mồ hôi. Nếu mất đi chất liệu đời sống ấy， nó chỉ còn là xác khô trong viện bảo tàng.Vậy nên。muốn giữ cho văn học dân gian hay mãi hay， đừng biến nó thành môn học thuộc lòng. Hãy để những người kể chuyện già được nói， hãy để trẻ con được nghe mà không phải chép bài. Hãy để các nghệ nhân hát then， hát xẩm trên phố đi bộ， để những câu chuyện cổ tích hiện lên trong trò chơi điện tử. Văn học dân gian hay không phải vì nó cổ， mà vì nó vẫn đang thở， vẫn đang chảy trong mạch sống của chúng ta mỗi ngày.
