Năm 1998ịchsửvănbằngTừcứucánhthờibaocấpđếncuộcđuakỹnăngsốbánh flan mới nhất， tôi theo chân anh họ đến Phòng Đào tạo Trường Đại học Kinh tế Quốc dân để nộp hồ sơ thi văn bằng 2. Anh tốt nghiệp Sư phạm Toán nhưng không xin được biên chế， đành học thêm Quản trị Kinh doanh với hy vọng đổi đời. Hồi đó， văn bằng 2 được xem là 'cứu cánh' cho những người lỡ chọn sai ngành. Cả phòng nhỏ chật kín người， ai cũng khấp khởi vì cơ hội thứ hai. Nhưng ít ai ngờ rằng。chính cái 'cứu cánh' ấy lại mang trong mình những mâu thuẫn của thời kỳ đổi mới.Nhìn lại lịch sử văn bằng 2 ở Việt Nam， có thể thấy nó gắn liền với nhu cầu chuyển đổi nghề nghiệp sau khi nền kinh tế mở cửa. Thập niên 1990， hàng loạt trường mở hệ đào tạo cấp bằng thứ hai， từ luật， kinh tế đến ngoại ngữ. Thế nhưng chất lượng thì rất 'trời ơi'. Tôi từng gặp một chị học văn bằng 2 Ngân hàng。suốt ba năm chỉ học buổi tối， thi hộ tràn lan. Chị bảo: 'Học cho có bằng， chứ kiến thức chẳng vào đầu bao nhiêu.' Vậy mà tấm bằng ấy vẫn giúp chị thăng tiến， đơn giản vì thời đó ai có hai bằng là oai lắm. Cái oai ấy đôi khi che lấp đi sự thật về năng lực thực.Bước sang thập niên 2000， lịch sử văn bằng 2 bước ngoặt khi Bộ Giáo dục siết chặt quy chế. Các trường không được mở tràn lan， phải thi tuyển nghiêm túc hơn. Tôi nhớ năm 2005。một trường đại học lớn ở Hà Nội tổ chức thi văn bằng 2 ngành Tài chính， hơn 2.000 thí sinh tranh 200 chỉ tiêu. Phòng thi căng như thi đại học chính quy. Thế nhưng， nghịch lý là sau khi có bằng， nhiều người vẫn không xin được việc vì nhà tuyển dụng e ngại 'bằng 2 chất lượng thấp hơn bằng 1'. Một cô bạn tôi học văn bằng 2 Luật， đi phỏng vấn bị hỏi thẳng: 'Học chính quy hay tại chức?
' Cô trả lời 'văn bằng 2 chính quy'。họ vẫn lắc đầu. Cái mặc cảm ấy ám ảnh không ít người.Khoảng 2015 trở lại đây， lịch sử văn bằng 2 sang trang mới. Không còn cảnh chen chúc nộp hồ sơ， thay vào đó là các chương trình đào tạo trực tuyến， văn bằng 2 liên kết quốc tế. Tôi có dịp trò chuyện với anh Trần Văn Hùng， 35 tuổi， kế toán trưởng một công ty logistics tại Hải Phòng. Anh kể: 'Tôi học văn bằng 2 Công nghệ thông tin ở một trường tư， học phí 60 triệu， học 18 tháng. Ra trường， tôi tự động hóa được báo cáo tài chính， lương tăng gấp rưỡi.' Câu chuyện của anh Hùng cho thấy văn bằng 2 giờ không còn là 'cứu cánh' mà là công cụ để bổ sung kỹ năng số. Dù vậy。không phải ai cũng thành công. Nhiều người vẫn lao vào học văn bằng 2 như một phong trào， để rồi nhận ra tấm bằng không thay thế được kinh nghiệm thực chiến.
Nhìn lại chặng đường hơn 30 năm， lịch sử văn bằng 2 ở Việt Nam phản ánh rõ nét sự thay đổi của thị trường lao động và tâm lý xã hội. Từ chỗ là đặc quyền của người muốn đổi đời， nó dần trở thành lựa chọn phổ biến nhưng cũng đầy cạnh tranh. Điều tôi thấy rõ nhất qua những câu chuyện mình chứng kiến: giá trị của tấm bằng thứ hai không nằm ở tờ giấy， mà ở cách người học dùng nó để thích nghi. Nếu chỉ chạy theo bằng cấp mà không trau dồi kỹ năng， văn bằng 2 mãi chỉ là 'cái bóng' của bằng chính. Còn nếu biết tận dụng。nó có thể mở ra con đường mới， như anh họ tôi ngày nào – giờ đã là giám đốc một chuỗi cửa hàng vật liệu xây dựng， nhờ tấm bằng Quản trị Kinh doanh học từ năm 1998.
