Mở một cuốn sách mớiêbìnhvănhọctiêubiểuKhingườiđọcđóimộtnềnphêbìnhcócơm tấm ngày lễ， thấy tên tác giả lạ hoắc， phản xạ đầu tiên của không ít người là lướt qua vài bài phê bình văn học tiêu biểu để xem có đáng bỏ tiền không. Nhưng lướt một hồi。đập vào mắt toàn những câu như “tác phẩm giàu chất nhân văn， phản ánh hiện thực sâu sắc” — đọc xong vẫn chẳng biết sách viết về cái gì. Đó là lúc thấy nhớ những cây bút phê bình văn học tiêu biểu một thời， người ta viết như nói chuyện， chê thẳng， khen thật， và quan trọng nhất: khiến người ta muốn tìm đọc ngay.Nhớ hồi sinh viên。tôi có lần đọc bài phê bình của một nhà nghiên cứu về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương. Bài viết dài ba trang， không hề dùng từ “đặc sắc” hay “độc đáo”， vậy mà đọc xong tôi ra hiệu sách mua ngay cuốn Những đứa trẻ chết già. Cách viết ấy mới đúng là phê bình văn học tiêu biểu: nó không thay người đọc cảm nhận， nó chỉ ra chỗ hay， chỗ dở， và đặt tác phẩm vào một mạch nguồn rộng hơn. Đáng tiếc， kiểu phê bình như thế ngày càng hiếm. Phần lớn bài viết trên báo， tạp chí hiện nay hoặc quá hàn lâm， hoặc quá dễ dãi， hoặc tệ hơn là những bài “phê bình” mà tác giả chỉ chép lại lời giới thiệu của nhà xuất bản rồi thêm vài câu cảm thán.
Một phê bình văn học tiêu biểu không nhất thiết phải dài. Có những bài chỉ hơn nghìn chữ nhưng đủ sức gây tranh cãi cả tháng trời. Tôi từng chứng kiến một hội thảo văn chương ở Hà Nội。khi một nhà phê bình trẻ đứng lên nói thẳng: “Truyện ngắn của anh có ý tưởng tốt nhưng nhân vật nữ nói chuyện như đàn ông， và tác giả không hề nhận ra” Cả khán phòng im phăng phắc. Tác giả mặt đỏ gay， nhưng ba tháng sau， anh ta sửa lại toàn bộ phần thoại trong bản thảo mới. Phê bình tử tế là vậy — nó đau nhưng có ích， chứ không phải kiểu khen để giữ quan hệ.Vậy mà giờ đây， tìm được một cây bút phê bình văn học tiêu biểu viết bằng tiếng Việt。không sáo rỗng， không nể nang， lại khó như mò kim đáy bể. Một phần vì không ai trả tiền cho việc đọc kỹ và viết sâu nữa. Một bài phê bình mất cả tuần， nhuận bút chẳng đáng bao， trong khi viết một bài review ngắn đăng Facebook có khi được vài trăm lượt share. Phần khác， bản thân người viết cũng ngại. Chê thẳng thì mất lòng， khen quá thì thành thả thính. Thành ra， phê bình văn học tiêu biểu dần trở thành một cái nhãn dán cho những bài viết an toàn， đọc xong không nhớ nổi tên tác giả bài phê bình là ai.Cá nhân tôi nghĩ， muốn có lại những bài phê bình đáng đọc。phải chấp nhận sự khó chịu. Một nền phê bình văn học tiêu biểu không thể chỉ toàn lời khen. Nó cần những người dám nói to lên rằng: cuốn này viết dở， cấu trúc lỏng lẻo， ngôn ngữ vay mượn. Tất nhiên， nói dở phải kèm lý lẽ. Và quan trọng hơn， người phê bình phải đọc đủ nhiều để biết cái hay nằm ở đâu. Chứ không phải đọc một cuốn rồi lên mặt dạy đời cả nền văn học. Độc giả bây giờ khó tính lắm， họ bỏ tiền mua sách， họ có quyền đòi một bài phê bình tử tế. Và nếu không tìm thấy， họ sẽ tự viết. Đó cũng là một tín hiệu đáng mừng， dù hơi buồn cho giới phê bình chuyên nghiệp.
