Đặc điểm lí luận văn học không phải là những công thức khô khan trong sách giáo khoa. Nó hiện diện ngay trong cách một nhà phê bình đọc một bài thơĐặcđiểmlíluậnvănhọcGócnhìntừthựctiễnphêbìbò nhúng giấm dưới 200 nghìn， cách một giảng viên đặt câu hỏi về nhân vật， hay cách một độc giả bình luận trên mạng xã hội. Tính hệ thống của lí luận văn học thể hiện ở chỗ nó cung cấp khung khái niệm để phân tích， nhưng đồng thời luôn mở ra tranh luận. Chẳng hạn， khi nghiên cứu Truyện Kiều， người ta có thể tiếp cận từ thi pháp học。từ xã hội học văn học， hoặc từ lý thuyết tiếp nhận. Mỗi hướng đi cho thấy một đặc điểm lí luận văn học khác nhau: tính lịch sử， tính giao tiếp， và tính đa nghĩa của văn bản.Tính lịch sử - xã hội là một đặc điểm lí luận văn học dễ nhận thấy. Văn học không tồn tại ngoài bối cảnh. Nhà lí luận Mác-xít trước đây nhấn mạnh phản ánh luận， còn ngày nay người ta chú ý hơn đến mạng lưới quan hệ giữa tác giả。
độc giả và thể chế. Tôi từng dự một buổi seminar về thơ mới 1932-1945. Người trình bày không chỉ phân tích câu chữ mà còn dẫn ra các bài phê bình trên báo Phong Hóa， cho thấy đặc điểm lí luận văn học gắn với không khí tranh luận công khai thời đó. Điều này khác với cách đọc văn học trong nhà trường， nơi văn bản thường bị tách khỏi đời sống báo chí.Một đặc điểm lí luận văn học khác là tính quy phạm và tính mô tả song hành. Lí luận không chỉ nói văn học nên như thế nào mà còn mô tả nó đang diễn ra ra sao. Chẳng hạn， khái niệm "tính đối thoại" của Bakhtin vừa là một tiêu chuẩn đánh giá tiểu thuyết Đôxtôiépxki， vừa là công cụ mô tả cấu trúc ngôn từ trong tác phẩm. Sự lưỡng tính này khiến lí luận văn học luôn có nguy cơ áp đặt， nhưng cũng chính nó tạo ra sức sống. Người viết phê bình cần ý thức rằng mỗi khái niệm lí luận đều mang theo một lịch sử và một hệ giá trị.Thực tế giảng dạy cho thấy sinh viên thường nhầm lẫn giữa lí luận văn học và phê bình văn học. Lí luận cung cấp nguyên tắc， phê bình vận dụng nguyên tắc vào tác phẩm cụ thể. Đặc điểm lí luận văn học nằm ở tính trừu tượng vừa phải， đủ để khái quát nhưng không xa rời văn bản. Một giáo trình lí luận văn học hay không phải là giáo trình liệt kê trường phái， mà là giáo trình chỉ ra cách một khái niệm như "thi pháp" hay "liên văn bản" thay đổi cách đọc. Tôi nhớ có lần một sinh viên hỏi: "Vậy lí luận để làm gì khi tác phẩm đã hay rồi?" Câu trả lời nằm ở chỗ lí luận giúp ta giải thích cái hay đó một cách có căn cứ， và quan trọng hơn。giúp ta nhận ra những cái hay khác mà thói quen đọc đã bỏ qua.Cuối cùng， đặc điểm lí luận văn học Việt Nam đương đại là sự va chạm giữa truyền thống và nhập khẩu lý thuyết. Các khái niệm như "tính dục"， "hậu thực dân"， "sinh thái học văn học" du nhập và được Việt hóa một cách không đồng đều. Có người vận dụng rất tinh tế， có người rơi vào sính chữ. Điều đáng nói là lí luận văn học không thể đứng ngoài thực tiễn sáng tác và tiếp nhận. Nó phải chịu trách nhiệm trước công chúng。trước lịch sử. Nhìn vào các diễn đàn văn học mạng hiện nay， ta thấy đặc điểm lí luận văn học đang dần thoát khỏi khuôn khổ hàn lâm để trở thành một phần của đời sống trí tuệ hằng ngày.
