Một buổi tọa đàm tại Viện Văn học sáng thứ BảyướnglýluậnvănhọchiệnnayKhilýthuyếtrờigiảngđườnglenvàotrangviếgừng hôm nay， không ghế trống. Người nghe phần lớn là sinh viên năm cuối và vài giảng viên trẻ. Câu hỏi đặt ra: “Nếu lý thuyết hậu hiện đại đã cũ， tại sao chúng ta vẫn dạy nó” Không ai trả lời ngay. Nhưng chính sự lúng túng ấy lại phản ánh một xu hướng lý luận văn học hiện nay: các lý thuyết lớn đang mất dần vị thế độc tôn。nhường chỗ cho những cách tiếp cận linh hoạt hơn， gắn với thực tiễn sáng tác và đời sống số.Nếu như thập niên 2000。giới nghiên cứu say sưa với Derrida， Foucault， hay Barthes， thì nay， các hội thảo quốc tế tại Hà Nội， TP.HCM thường xuyên bàn về “lý thuyết diễn ngôn” gắn với dữ liệu lớn， “nghiên cứu văn hóa” trong bối cảnh toàn cầu hóa， và đặc biệt là “lý thuyết tiếp nhận” được thử nghiệm qua các nền tảng đọc trực tuyến. Một nghiên cứu sinh tại Đại học KHXH&NV chia sẻ: “Em không còn viết về ‘giải cấu trúc’ chung chung nữa. Em phân tích cách độc giả bình luận truyện ngắn trên mạng xã hội， dùng lý thuyết của Stanley Fish để xem cộng đồng diễn giải hình thành ra sao” Cách làm này cho thấy xu hướng lý luận văn học hiện nay không còn là những khái niệm trừu tượng， mà là công cụ để đọc cụ thể một hiện tượng văn chương đang vận động.Một điểm đáng chú ý khác: sự trở lại của “lý thuyết bản địa” và “sinh thái học văn chương”. Không còn thấy các bài viết ca ngợi vô điều kiện chủ nghĩa cấu trúc， mà thay vào đó là những phân tích về mối quan hệ giữa con người và môi trường trong tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Tư， hay cách thơ ca dân tộc thiểu số phản ứng với biến đổi khí hậu. Giảng viên trẻ Lê Minh。người vừa bảo vệ luận án về “văn học môi trường ở Đồng bằng sông Cửu Long”， nhận xét: “Lý thuyết phương Tây giúp em đặt câu hỏi， nhưng để trả lời， em phải lắng nghe đất và nước” Cá nhân tôi thấy đây là bước chuyển tích cực: lý luận không còn là áo khoác ngoại nhập， mà được cắt may lại cho vừa với thân thể văn học Việt.
Tuy nhiên， không phải mọi thứ đều suôn sẻ. Một số nhà nghiên cứu lớn tuổi vẫn hoài nghi tính khả thi của “lý thuyết số” – dùng thuật toán để phân tích văn bản. Họ cho rằng nó làm mất đi cái đẹp của tiếp nhận cá nhân. Ngược lại， nhóm trẻ lập luận: “Thời đại đọc trên điện thoại thì lý thuyết cũng phải cập nhật” Thực tế， các dự án số hóa văn học dân gian đang thử nghiệm mô hình “đọc hiểu phân tán”， nơi người đọc cùng gắn thẻ， bình luận， tạo ra một diễn đàn lý luận sống động. Xu hướng lý luận văn học hiện nay vì thế không phải một đường thẳng， mà là những va chạm giữa truyền thống và đổi mới。giữa hàn lâm và đại chúng.Nhìn từ góc độ cá nhân， tôi thấy các xu hướng này phản ánh nhu cầu tự thân của văn học: lý luận phải giúp hiểu rõ hơn tác phẩm， chứ không phải để trưng diễn. Một cây bút trẻ ở Hải Phòng tâm sự: “Em đọc lý thuyết để viết truyện ngắn hay hơn， chứ không phải để khoe chữ” Có lẽ vì thế mà các hội thảo giờ đây bớt rườm rà thuật ngữ， tăng thảo luận về tác phẩm cụ thể. Xu hướng lý luận văn học hiện nay， suy cho cùng， đang trở về với bản chất: soi sáng tác phẩm từ nhiều phía， bằng nhiều công cụ。
miễn là người đọc thấy văn chương gần gũi và sống động hơn.
