“Văn học là nhân học” – câu nói của M. Gorky không còn xa lạănhọclànhânhọc–nhậnxéttừgócnhìnthựctiễlưu ý khi làm bánh tại nhà， nhưng mỗi lần đọc lại， tôi vẫn thấy nó mở ra một khoảng suy ngẫm mới. Nhận xét này không chỉ là một khẩu hiệu lý thuyết mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của người cầm bút: viết về con người。vì con người. Trong bối cảnh văn học đương đại có xu hướng chạy theo thị hiếu， câu hỏi đặt ra là liệu tác phẩm có còn giữ được chất “nhân học” hay không.Nhìn vào các tác phẩm kinh điển， dễ thấy “nhân học” hiện diện ở mọi cấp độ. Từ những bi kịch của Shakespeare đến truyện ngắn của Nam Cao， tác giả luôn đặt con người vào trung tâm， khám phá những góc khuất tâm lý， những mâu thuẫn xã hội. Chí Phèo không chỉ là một kẻ say rượu mà còn là nạn nhân của định kiến làng xã. Nhận xét “văn học là nhân học” vì thế mang tính mô tả hơn là quy phạm: văn học phản ánh bản chất con người， dù muốn hay không. Tuy nhiên， không phải tác phẩm nào cũng làm tốt điều này. Nhiều tiểu thuyết hiện nay xây dựng nhân vật như những quân cờ trong cốt truyện giật gân。
thiếu chiều sâu nội tâm. Đó là lúc “nhân học” bị hiểu sai thành “nhân vật học” đơn thuần.Một nhận xét cá nhân: tôi từng đọc một truyện ngắn về người phụ nữ bán vé số， tác giả dành ba trang chỉ để tả cảnh chị nhặt từng tờ tiền lẻ， đếm lại nhiều lần vì sợ mất. Chi tiết ấy không cao siêu nhưng khiến người đọc thấy được sự khắc nghiệt của mưu sinh. Đó chính là “nhân học” – văn học chạm đến con người cụ thể， không phải con người trừu tượng. Ngược lại， có những tác phẩm viết về đề tài nông thôn nhưng nhân vật nói chuyện như trên diễn đàn triết học。đọc xong không đọng lại gì. Sự khác biệt nằm ở việc tác giả có thực sự thấu hiểu con người mình viết hay không.Vậy làm thế nào để “văn học là nhân học” không trở thành khẩu hiệu sáo rỗng?Theo tôi， trước hết người viết phải từ bỏ tham vọng dạy đời. Văn học không cần phải “tuyên truyền” nhân học;nó chỉ cần quan sát và tái hiện chân thực. Thứ hai， độc giả cũng cần thay đổi cách đọc: đừng chỉ tìm cốt truyện ly kỳ mà hãy chú ý đến những rung động nhỏ。những im lặng giữa các dòng. Nhận xét “văn học là nhân học” vì thế là một lời mời gọi đối thoại， không phải một chân lý đóng kín. Khi cả người viết và người đọc cùng đặt con người làm trung tâm， văn học mới thực sự trở thành tấm gương phản chiếu thân phận người.
