Bước vào phòng trưng bày của một gallery nhỏ trên phố Vũ Miên (Hà Nội) những ngày cuối tháng 10ướngnghệthuậtsắpđặthiệnnayKhikhônggianvàvậtliệulêntiếgiải pháp làm việc tự do， tôi bắt gặp một tác phẩm sắp đặt làm từ hàng trăm chiếc quạt giấy cũ treo lơ lửng. Chúng xoay chầm chậm nhờ một hệ thống động cơ nhỏ， tạo ra tiếng sột soạt như tiếng thở của không gian. Tác giả， một nghệ sĩ trẻ sinh năm 1995， gọi đó là “Ký ức chuyển động”. Không có nhãn ghi chú dài dòng。chỉ một dòng chữ nhỏ: “Hãy cảm nhận bằng da thịt”. Đó là một trong những ví dụ rõ nét cho thấy xu hướng nghệ thuật sắp đặt hiện nay đang dịch chuyển mạnh mẽ khỏi mô hình “trưng bày để nhìn” sang “trải nghiệm để cảm”.Nếu như thập niên trước， sắp đặt thường bị đóng khung trong không gian bảo tàng với các khối hình học lớn， ánh sáng nhân tạo và vật liệu công nghiệp， thì giờ đây。các nghệ sĩ Việt Nam có xu hướng đưa tác phẩm ra khỏi “vùng an toàn”. Họ chọn sân đình， bến sông， thậm chí là hành lang chung cư cũ. Nhựa tái chế， tre nứa， vải vụn， đất nung， và cả những mảnh kính vỡ từ chính ngôi nhà bị giải tỏa – tất cả trở thành chất liệu kể chuyện. Một nghệ sĩ ở Đà Nẵng từng dựng tác phẩm từ 2.000 chiếc dép nhựa nhặt dọc bờ biển， mỗi chiếc gắn một mẩu giấy ghi tên người tìm thấy. Khán giả không chỉ xem， họ cúi xuống， chạm vào， và đôi khi… nhặt một chiếc dép lên ngửi. Sự tương tác thô ráp ấy chính là linh hồn của xu hướng nghệ thuật sắp đặt hiện nay.
Điều đáng chú ý là yếu tố thời gian thực. Nhiều tác phẩm sắp đặt đương đại không còn là vật thể tĩnh tại. Chúng thay đổi theo thời tiết， theo ánh sáng ban ngày， hoặc theo sự tác động của người xem. Tôi nhớ một tác phẩm của nghệ sĩ Trần Minh Thảo tại Huế: một khối băng lớn đặt giữa sân。bên trong là những bức thư tay của người dân địa phương gửi cho tương lai. Băng tan dần， thư ướt mềm， và đến ngày thứ ba thì chỉ còn vũng nước. Không ai được phép lấy thư ra. “Sự mất mát có chủ đích” – tác giả nói với tôi – “là một phần của tác phẩm”. Xu hướng nghệ thuật sắp đặt hiện nay khai thác rất mạnh cảm giác mong manh， tạm bợ， và tính không thể lặp lại của trải nghiệm.Công nghệ cũng đang len vào các sắp đặt Việt Nam một cách tinh tế hơn. Không còn là những màn hình LED choáng ngợp， các nghệ sĩ dùng cảm biến chuyển động。âm thanh không gian， và ánh sáng phản ứng theo bước chân người xem. Một triển lãm ở TP.HCM hồi tháng 8 khiến người xem phải đi chậm lại vì mỗi bước chân làm thay đổi màu của hàng nghìn sợi quang học trên sàn. Có người đứng yên mười phút chỉ để xem màu sắc chuyển từ xanh sang đỏ rồi tắt lịm. Cảm giác ấy – sự chờ đợi， sự kiên nhẫn – là thứ mà nghệ thuật sắp đặt hiện nay đang cố gắng đòi lại từ guồng quay sống vội.Dĩ nhiên， không phải tác phẩm nào cũng thành công. Không ít sắp đặt rơi vào bẫy “làm cho hoành tráng” mà quên mất việc kết nối với người xem. Tôi từng thấy một tác phẩm gồm hàng nghìn chai nhựa xếp kín phòng， nhưng không có bất kỳ lối vào hay điểm chạm nào. Người xem chỉ có thể đứng ngoài nhìn qua khe cửa. Ý tưởng về môi trường thì rõ， nhưng cảm xúc thì trống rỗng. May mắn thay， xu hướng nghệ thuật sắp đặt hiện nay đang ngày càng nghiêng về những trải nghiệm chậm， nhỏ。và đậm tính cá nhân. Các nghệ sĩ trẻ nói với tôi rằng họ không muốn tạo ra “điểm check-in”， họ muốn tạo ra “vết xước trong ký ức”. Nghe thì có vẻ lý thuyết， nhưng khi bạn đứng giữa một không gian mà mùi đất ẩm， tiếng thì thầm， và ánh sáng nhấp nháy hòa vào nhau， bạn hiểu họ đang nói thật.
