Một buổi tọa đàm tại Hà Nội cuối tháng 4 vừa qua đã thu hút đông đảo sinh viên văn khoa. Câu hỏi được đặt ra: Liệu vai trò của lí luận văn học có còn quan trọng khi người viết trẻ ngày càng xa rời các khái niệm hàn lâmòcủalíluậnvănhọcGócnhìntừthựctiễnsángtácvàphêbìthịt heo miền Nam?Thực tế， lí luận không nằm ngoài sáng tác. Nó là công cụ để người đọc giải mã tác phẩm， để nhà phê bình đặt tác phẩm vào bối cảnh， và để người viết tự ý thức về con đường mình chọn. Thiếu lí luận。phê bình dễ rơi vào cảm tính， còn sáng tác dễ lặp lại những mô-típ cũ mà không biết vì sao.
Tôi từng chứng kiến một cây bút trẻ viết truyện ngắn về nông thôn. Anh say sưa kể chuyện làng quê， nhưng khi được hỏi về cách xây dựng nhân vật。anh lúng túng. Lí luận văn học giúp anh nhận ra mình đang vay mượn mô hình nhân vật của Nam Cao mà không hề hay biết. Vai trò của lí luận văn học ở đây không phải là áp đặt lý thuyết， mà là soi sáng quá trình sáng tạo. Nó giúp người viết phân biệt giữa cái mới và cái lặp， giữa cảm xúc chân thật và sự sao chép. Một tác phẩm hay không cần lí luận để ra đời， nhưng để hiểu vì sao nó hay， lí luận là con đường ngắn nhất.Trong phê bình。vai trò của lí luận văn học càng rõ rệt. Một bài phê bình chỉ dừng ở việc tóm tắt cốt truyện và khen chê cảm tính sẽ không giúp ích gì cho người đọc. Ngược lại， khi người viết phê bình vận dụng lí luận， họ có thể chỉ ra cấu trúc ẩn sau những trang văn， mối liên hệ giữa tác phẩm và bối cảnh xã hội， hay sự vận động của thể loại. Lí luận văn học cung cấp hệ thống khái niệm để diễn đạt những điều khó nói. Nó không làm cho phê bình khô khan， mà làm cho phê bình có sức nặng.Dĩ nhiên。lí luận không phải là bức tượng bất động. Nhiều lí thuyết du nhập từ phương Tây như chủ nghĩa cấu trúc， hậu cấu trúc， nữ quyền luận… khi áp vào văn học Việt Nam đã bộc lộ những lệch pha. Có người vận dụng máy móc， biến tác phẩm thành minh họa cho lý thuyết. Đó là lúc vai trò của lí luận văn học bị hiểu sai. Lí luận phải bắt nguồn từ thực tiễn văn học dân tộc， phải được kiểm chứng qua tác phẩm cụ thể. Nếu không， nó chỉ là mớ từ ngữ xa lạ.Nhìn từ góc độ giảng dạy， vai trò của lí luận văn học còn thể hiện ở việc hình thành tư duy phản biện cho sinh viên. Họ cần biết đặt câu hỏi trước một tác phẩm， biết nghi ngờ những lối đọc quen thuộc. Lí luận trang bị cho họ công cụ để làm điều đó. Một giờ học lí luận không phải là giờ học thuộc lòng các trường phái。mà là giờ thực hành đọc hiểu. Khi sinh viên tự mình khám phá ra mối liên hệ giữa lí thuyết và tác phẩm， lí luận mới thực sự sống. Và đó chính là vai trò bền vững nhất của lí luận văn học.
